Ay'a yolculuklar: Luna'dan Apollo'ya, Artemis'e

Ay, uzay çağının ilk ve en çok ziyaret edilen hedefidir. NASA'ya göre bugüne kadar Ay'a 105'ten fazla robotik araç gönderildi ve on iki insan Ay yüzeyinde yürüdü. Bu sayfa, Soğuk Savaş'ın uzay yarışından bugünün uluslararası Ay programlarına uzanan hikâyeyi anlatıyor.

İlk robotlar: Luna programı

Ay'a ilk ulaşan ülke Sovyetler Birliği oldu. 1959'da Luna 1 Ay'ın yanından geçti ve Luna 2 Ay yüzeyine çarparak başka bir gök cismine ulaşan ilk insan yapımı nesne oldu. Aynı yıl Luna 3, Ay'ın Dünya'dan görülemeyen uzak yüzünü ilk kez fotoğrafladı. 1966'da Luna 9 Ay'a ilk yumuşak inişi yaptı ve Luna 10 Ay yörüngesine giren ilk araç oldu.

Apollo: insanlık Ay'da

ABD Başkanı John F. Kennedy, 25 Mayıs 1961'de, on yıl bitmeden Ay'a insan indirip onu güvenle geri getirme hedefini açıkladı. Bu hedef, tarihin en büyük bilim ve mühendislik projelerinden biri olan Apollo programını başlattı.

Program kolay ilerlemedi. 1967'de bir yer testi sırasında Apollo 1'in kabininde çıkan yangında mürettebatın tamamı hayatını kaybetti. Program bu trajediden sonra köklü güvenlik değişiklikleriyle sürdü.

• Apollo 8 (Aralık 1968): Alçak Dünya yörüngesini terk eden ve başka bir gök cisminin yörüngesine giren ilk insanlı uçuş oldu. Astronotlar 24 Aralık 1968'de Ay yörüngesine girdi.
• Apollo 11 (Temmuz 1969): Neil Armstrong ve Buzz Aldrin 20 Temmuz 1969'da Ay'a indi; Michael Collins ise Ay yörüngesinde komuta modülünde kaldı. Üç astronot 24 Temmuz'da Dünya'ya döndü.
• Apollo 13: Ay'a giderken bir oksijen tankının patlaması nedeniyle iniş iptal edildi; mürettebat Ay'ın çevresini dolaşarak güvenle Dünya'ya döndü.
• Apollo 17 (Aralık 1972): Programın son inişiydi. Ay'a inen mürettebatta jeolog Harrison Schmitt da vardı.

Apollo programı boyunca altı görev Ay'a indi ve on iki astronot Ay yüzeyinde yürüdü. Astronotlar Dünya'ya toplam yaklaşık 382 kilogram Ay kayacı ve toprağı getirdi. Bu örnekler bugün hâlâ inceleniyor ve Ay'ın yaşı ile kökeni hakkındaki bilgilerimizin temelini oluşturuyor. Programın maliyeti, 1973 itibarıyla 25,4 milyar dolar olarak hesaplanmıştır.

Uzun bir ara ve yeni oyuncular

Apollo 17'den sonra insanlar yarım asırdan uzun süre Ay'ın yakınına gitmedi. Ancak robotik keşif sürdü ve 21. yüzyılda yeni ülkeler sahneye çıktı:

• Çin: Chang'e 3 2013'te Ay'a indi. Chang'e 4 2019'un başında uzak yüze ilk inişi yaptı. Chang'e 5 2020'de 1.731 gram Ay örneğini Dünya'ya getirdi. Chang'e 6 ise 2024'te uzak yüzden ilk kez örnek getirdi.
• Hindistan: Chandrayaan-1 2008'de Ay yüzeyinde su moleküllerini saptadı. Chandrayaan-3'ün Vikram iniş aracı 23 Ağustos 2023'te güney kutbu yakınına inen ilk araç oldu ve Pragyan adlı küçük gezgini yüzeye bıraktı. Böylece Hindistan Ay'a iniş yapan dördüncü ülke oldu.
• Japonya: SLIM iniş aracı 2024'te Ay'a indi ve üç Ay gecesine dayandı.
• Özel şirketler: Intuitive Machines şirketinin IM-1 aracı Şubat 2024'te Ay'a inerek bunu başaran ilk ticari araç oldu.

Artemis: Ay'a dönüş

NASA'nın Artemis programı, insanları yeniden Ay'a götürmeyi ve bu kez orada kalıcı bir varlık kurmayı hedefliyor.

Artemis I (Kasım 2022)

Programın ilk uçuşu, Kasım 2022'de fırlatılan insansız bir deneme uçuşuydu. Yeni Space Launch System (SLS) roketi ve Orion uzay aracı ilk kez birlikte uçtu; Orion Ay'ın çevresinde dolaşıp Dünya'ya döndü.

Artemis II (Nisan 2026)

Artemis II, 1 Nisan 2026'da Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı ve dört astronotu Ay'ın çevresine götürdü. Mürettebat şu isimlerden oluşuyordu:

• Reid Wiseman (komutan, NASA)
• Victor Glover (pilot, NASA)
• Christina Koch (görev uzmanı, NASA)
• Jeremy Hansen (görev uzmanı, Kanada Uzay Ajansı)

Orion, 6 Nisan 2026'da Ay'ın uzak yüzünün yaklaşık 6.545 kilometre yukarısından geçti. Mürettebat Ay'ın arkasındayken 40 dakika boyunca Dünya ile iletişim kurulamadı. Uçuş sırasında astronotlar Dünya'dan 406.771 kilometre uzaklaşarak Apollo 13'ün 400.171 kilometrelik rekorunu kırdı ve insanların Dünya'dan ulaştığı en uzak noktaya gitti. Dört kişi, aynı anda derin uzayda bulunan en kalabalık mürettebat olarak Apollo 8'in üç kişilik rekorunu da geride bıraktı. Kapsül 11 Nisan 2026'da (UTC) San Diego'nun güneybatısında Pasifik Okyanusu'na indi ve mürettebat USS John P. Murtha gemisi tarafından alındı; görev yaklaşık 9 gün 1,5 saat sürdü.

Artemis II birçok ilke de sahne oldu: Christina Koch Ay'ın çevresine giden ilk kadın, Victor Glover beyaz olmayan ilk astronot, Jeremy Hansen ise Ay'ın çevresine giden ilk ABD vatandaşı olmayan kişi oldu. Bu, 1972'deki Apollo 17'den bu yana alçak Dünya yörüngesinin ötesine yapılan ilk insanlı uçuştu ve SLS roketi ile Orion aracının ilk insanlı uçuşu oldu.

Sırada ne var?

NASA'nın güncel planına göre Artemis III, Ay'a iniş yerine alçak Dünya yörüngesinde bir deneme uçuşu olacak: dört astronot, Orion aracının Blue Origin ve SpaceX'in geliştirdiği ticari iniş araçlarıyla buluşup kenetlenmesini sınayacak. Bu uçuşun 2027'de yapılması planlanıyor. Programın ilk insanlı Ay inişinin ise 2028'in başında Artemis IV ile gerçekleştirilmesi hedefleniyor. Bu tarihler planlanan değerlerdir ve değişebilir.

Kısaca

• Sovyet Luna 2, 1959'da Ay'a ulaşan ilk insan yapımı nesne oldu; Luna 3 uzak yüzü ilk kez görüntüledi.
• Apollo 11 ile 20 Temmuz 1969'da ilk insanlar Ay'a indi.
• Apollo programında altı görev Ay'a indi, on iki astronot Ay'da yürüdü ve yaklaşık 382 kg örnek getirildi.
• 21. yüzyılda Çin, Hindistan, Japonya ve özel şirketler Ay'a araç indirdi.
• Artemis II, Nisan 2026'da dört astronotu Ay'ın çevresine götürdü ve insanların Dünya'dan en uzak mesafe rekorunu kırdı.
• İlk Artemis Ay inişi şu an için 2028'e planlanıyor.

Kaynaklar: Wikipedia — Apollo program, Wikipedia — Artemis II, Wikipedia — Artemis III, Wikipedia — Moon, Wikipedia — Chandrayaan-3, NASA — Moon: Facts