Uluğ Bey

Uluğ Bey (Muhammed Taragay), Timur'un torunu olarak dünyaya gelmiş, Semerkand'da hem hükümdarlık hem bilim yapmış nadir kişilerden biridir. Kurduğu rasathane ve medrese sayesinde Semerkand, on beşinci yüzyılda İslam dünyasının en önemli bilim merkezlerinden birine dönüştü. Başkanlığında hazırlanan "Zic-i Sultani" adlı yıldız kataloğu, çıplak gözle yapılmış gözlemlerin en hassas örneklerinden biridir ve yüzyıllar boyunca Doğu'da ve Batı'da kullanıldı.

Hayatı

Uluğ Bey, 22 Mart 1394'te bugünkü İran'da bulunan Sultaniye'de doğdu. Babası, Timur'un oğlu Şahruh'tu. "Uluğ" sözcüğü Türkçede "büyük" anlamına gelir; asıl adı Muhammed Taragay'dı. Çocukluğunu Timur'un seferleri sırasında saray ve ordu çevresinde geçirdi. Timur'un 1405'teki ölümünün ardından babası Şahruh Herat'ta iktidarı ele geçirdi ve 1409'da henüz yaşı küçükken Uluğ Bey'i Semerkand valisi atadı. Böylece Uluğ Bey, imparatorluğun Maveraünnehir bölgesinin yönetimini üstlendi. Babası Herat'ta oturduğu için Semerkand'da pek çok kararı kendisi aldı ve şehri, Timur'un ihtişamlı başkentinden bir bilim ve kültür merkezine çevirmeye çalıştı. Bu çaba, çevresinde zamanın önde gelen bilginlerini toplamasını sağladı.

Uluğ Bey, siyasi görevlerinin yanında kendisini bilime adadı. Arapça, Farsça, Çağatayca ve Moğolca bildiği, bir miktar da Çince öğrendiği aktarılır. Kuran'ı ve dinî ilimleri iyi bilen, ama özellikle matematik ve gökbilime ilgi duyan bir şehzadeydi. Semerkand'a ün yapmış bilginleri topladı; bunların arasında Kadızade-i Rumi, Gıyaseddin Cemşid el-Kâşî ve genç Ali Kuşçu vardı.

1417-1420 arasında Semerkand'da, ardından Buhara'da medreseler yaptırdı. Semerkand'daki Uluğ Bey Medresesi, Registan Meydanı'nı çevreleyen yapılardan en eskisidir. Medresede yalnızca din bilimleri değil, matematik ve astronomi de okutuluyordu.

1447'de babası Şahruh'un ölümüyle Timur İmparatorluğu'nun başına geçti. Ancak hükümdarlığı kısa sürdü. Taht kavgaları, aile içi çekişmeler ve askerî başarısızlıklar yüzünden gücü azaldı. Oğlu Abdüllatif ona karşı ayaklandı ve babasını yendi. Uluğ Bey, Mekke'ye hacca gitmek üzere yola çıktığı sırada, 27 Ekim 1449'da öldürüldü. Mezarı, dedesi Timur'un türbesinin bulunduğu Semerkand'daki Gur-i Emir'dedir.

Çalışmaları

Uluğ Bey'in bilim anlayışı, hesabı gözleme dayandırma ilkesine bağlıydı. Eski tabloların, değişen koşullarda yeniden sınanması gerektiğine inanıyordu. Bu nedenle rasathanede çok sayıda ölçüm yaptırdı ve sonuçları eski tablolarla karşılaştırdı. Büyük aletler kullanmasının nedeni basitti: alet büyüdükçe ölçek bölmeleri genişler ve okunabilecek açı farkları küçülür; böylece çıplak gözle yapılan gözlemde hata payı azalır.

Uluğ Bey'in en büyük işi, 1424-1429 yılları arasında Semerkand'da kurduğu rasathanedir. Bu yapı, zamanının en gelişmiş gözlem merkezlerinden biri sayılır; çok büyük bir sekstant ve başka büyük aletlerle donatılmıştı. Aletlerin büyüklüğü, daha ince ölçekli bölmeler yapılmasını ve dolayısıyla daha hassas ölçüm elde edilmesini sağlıyordu. Gözlemler yıllarca sürdü ve gezegenlerin, Ay'ın ve Güneş'in hareketleri sistemli biçimde kayda geçirildi.

Bu çalışmaların sonucu, 1437 dolaylarında tamamlanan "Zic-i Sultani"dir. Kitap, gezegenlerin hareket tablolarını, trigonometrik cetvelleri ve yaklaşık bin yıldızı (994 yıldız) içeren bir katalog barındırır. Yıldız konumlarının önemli bir bölümünün Batlamyus'un eski kataloğundan aktarılmak yerine yeniden gözlemlenerek belirlenmiş olması, kataloğu özellikle değerli kılar. Yıldız yılının uzunluğunu bugünkü değerinden yalnızca bir dakika kadar sapmayla hesapladı. Ekliptiğin eğikliği için bulduğu değer de gerçeğe çok yakındır. Zic dört ana bölümden oluşur: takvimler ve zaman hesapları, gözlem ve hesap yöntemleri, gezegenlerin hareketleri ve sabit yıldızlar. Böylece hem bir ders kitabı hem de pratik bir hesap el kitabı olarak kullanılabiliyordu. Trigonometri tabloları da çok yüksek hassasiyetle hazırlanmıştı ve bu doğruluk, o dönemde gökbilimciler için büyük avantajdı.

Zic, Farsça yazılmış olmasına rağmen çok geçmeden başka dillere aktarıldı ve yüzyıllar boyunca İslam dünyasında, Osmanlı ülkesinde ve Hindistan'da çoğaltılıp şerh edildi. On yedinci yüzyılda Avrupa'da da ilgi gördü; Latince çevirileriyle basıldı. Kâşî ve Kadızade'nin rasathanenin kuruluş yıllarında hayatını kaybetmesinin ardından, eserin tamamlanmasında Ali Kuşçu önemli bir rol üstlendi.

Rasathane, Uluğ Bey'in ölümünden sonra yağmalanıp ihmal edildi; yapı zamanla yok oldu ve yeri uzun süre unutuldu. Kalıntılar 1908'de Rus arkeolog Vyatkin tarafından bulundu. Sekstantın yeraltında kalan eğri yayı bugün ziyaret edilebilir; Semerkand'daki bu kalıntılar, Orta Çağ bilim tarihinin en etkileyici arkeolojik izlerinden biridir.

Mirası

Uluğ Bey, kurduğu bilim çevresiyle Semerkand'ı yüzyıl boyunca bilimin merkezi yaptı. Öğrencilerinden Ali Kuşçu daha sonra Osmanlı ülkesine giderek bu geleneği İstanbul medreselerine taşıdı. Bu nedenle Uluğ Bey, Türk bilim tarihinde özel bir yere sahiptir. Ay'daki bir krater onun adını taşır.

Uluğ Bey'in hayatı, bilim ile iktidarın zor uzlaşmasının da bir örneğidir. Bir hükümdar olarak başarısız sayılabilir; ama bilimsel işleri onun adını bugüne taşıyan asıl mirastır.

Kısaca

• 22 Mart 1394'te Sultaniye'de doğdu, 27 Ekim 1449'da Semerkand yakınlarında öldürüldü.
• Timur'un torunu ve Şahruh'un oğludur; 1409'dan itibaren Semerkand'ı yönetti, 1447'de hükümdar oldu.
• 1417-1420'de medreseleri, 1424-1429'da Semerkand Rasathanesi'ni kurdurdu.
• Zic-i Sultani adlı eserinde 994 yıldızın konumunu verdi.
• Ali Kuşçu, Kadızade-i Rumi ve el-Kâşî gibi bilginlerle birlikte çalıştı.

Fotoğraf: Bilinmeyen sanatçı (Timurlu minyatürü, yaklaşık 1425-1450) · Public domain · Wikimedia Commons