TÜBİTAK UZAY

TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü (TÜBİTAK UZAY), Türkiye'de uzay teknolojileri, elektronik ve bilişim alanlarında araştırma-geliştirme yapan kamu kuruluşudur. Ankara'da, Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) yerleşkesinde bulunur. Türkiye'nin yerli gözlem uydularının tasarımında ve üretiminde öncü rol oynar; bugün Türkiye'nin ilk Ay görevi AYAP-1'in de geliştirilmesini yürütmektedir.

Tarihçe

Enstitü 1985'te, TÜBİTAK ile ODTÜ arasında imzalanan bir protokolle, Ankara Elektronik Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü adıyla kuruldu. Artan talepleri karşılamak için 1995'te yeniden yapılandırıldı ve bugünkü kimliğine kavuştu; 1998'den beri yerleşkedeki yeni binasında çalışmaktadır. Personelinin büyük bölümü bilgisayar, elektronik ve endüstri mühendislerinden oluşur.

Enstitünün uydu macerası 2003'te fırlatılan BİLSAT-1 ile başladı. Bu deneyimle 2011'de RASAT geliştirildi. Ardından Millî Savunma Bakanlığı için TUSAŞ ile birlikte Göktürk-2 inşa edildi. 2010'ların ortasından itibaren enstitü, haberleşme uydusu alanına da girerek Türksat 6A projesine önderlik etti.

Roketler, araçlar ve hizmetler

TÜBİTAK UZAY roket üretmez; uydu ve uydu alt sistemleri geliştirir. Çalışma alanları şunlardır:

• Uzay teknolojileri: Uydu sistemleri ve alt sistemleri, yer istasyonu sistemleri, uydu test ve entegrasyonu.
• Elektronik: Haberleşme sistemleri, elektro-optik görev yükleri, yüksek hızlı sayısal tasarım ve tümleşik devre tasarımı.
• Yazılım: Bilgisayarlı görü, uzaktan algılama, örüntü tanıma ve yapay zeka.
• Güç elektroniği ve enerji dağıtım sistemleri.

Enstitü, yerli yıldız izleyici, Güneş algılayıcısı, elektrikli itki sistemi ve yeni nesil uçuş bilgisayarı gibi kritik uydu bileşenlerini geliştirmeyi hedefleyen projeler yürütür.

Önemli görevler ve başarılar

• RASAT: 17 Ağustos 2011'de Rusya'dan bir Dnepr roketiyle fırlatıldı. Tamamen Türkiye'de gerçekleştirilen ilk uzaktan algılama uydusudur. Üzerinde yerli BiLGE uçuş bilgisayarı ve gerçek zamanlı görüntü sıkıştırma yapan GEZGİN-2 işlemcisi denendi. RASAT görüntüleriyle Türkiye'nin mozaik haritası oluşturuldu.
• Göktürk-2: 18 Aralık 2012'de Çin'den fırlatıldı; yüzde 80 yerli teknoloji ve tamamen yerli yazılımla 2,5 metre çözünürlük sağladı.
• İMECE: 15 Nisan 2023'te SpaceX'in Transporter-7 görevinde Falcon 9 ile fırlatıldı. Yaklaşık 800 kilogramlık uydu, 680 kilometre irtifada Güneş eşzamanlı yörüngede çalışır ve yaklaşık 1 metre (0,99 m) pankromatik çözünürlük sunar. Beş yıllık görev süresi öngörülmüştür.
• Türksat 6A: TUSAŞ, ASELSAN ve CTech ile birlikte geliştirildi; 2024'te fırlatılan uydu Türkiye'nin tamamen yerli üretilen ilk haberleşme uydusu oldu.

Bugün ve gelecek planları

Enstitünün en heyecan verici projesi Ay Araştırma Programı'nın ilk görevi AYAP-1'dir. Uzay aracının tasarımı, geliştirmesi, entegrasyonu ve testleri TÜBİTAK UZAY önderliğinde yürütülüyor; haberleşme ekipmanı gibi bazı alt sistemlerde Thales Alenia Space ve İsveç Uzay Fiziği Enstitüsü gibi yabancı tedarikçilerle çalışılıyor. Ay yörüngesine girip kontrollü bir çarpmayla görevini bitirecek araç, Türkiye'nin ilk hibrit itki sistemini deneyecek ve Ay'daki su, manyetik etkinlik ve radyasyon hakkında veri toplayacak. Fırlatmanın 2027'de yapılması bekleniyor.

TÜBİTAK UZAY'ın uydu programının gelişimi, adım adım yerlileşmenin iyi bir örneğidir. Enstitü, ilk projelerde yurt dışı ortaklarla çalışarak deneyim kazandı; her yeni uyduda yerli tasarlanan alt sistemlerin oranı arttı. RASAT'ta kamera yurt dışından tedarik edilirken uçuş bilgisayarı ve görüntü işlemcisi yerli olarak geliştirildi. İMECE'de ise yüksek çözünürlüklü elektro-optik kamera dahil kritik bileşenlerin yurt içinde geliştirilmesi hedeflendi.

Gözlem uydularındaki çözünürlük kavramı, uydunun görüntüsündeki tek bir pikselin yerde kaç metrelik alana karşılık geldiğini anlatır. RASAT'ın 7,5 metrelik çözünürlüğü kentleri ve tarım alanlarını izlemeye yeterken, İMECE'nin yaklaşık 1 metrelik çözünürlüğü tek tek binaları, yolları ve araçları ayırt etmeye olanak tanır. Pankromatik görüntüler siyah-beyaz ama daha keskin, çok bantlı (multispektral) görüntüler ise renkli ama daha düşük çözünürlüklüdür; ikisi birleştirilerek hem keskin hem renkli görüntüler elde edilir. Bu veriler haritacılık, afet yönetimi, tarım ve çevre izleme gibi alanlarda kullanılır.

Enstitü, uzay dışında da çalışır: Elektrik dağıtım şebekelerinin otomasyonu, güç kalitesi sistemleri, konuşma ve görüntü işleme gibi alanlarda kamu kurumları ve sanayi için projeler yürütür. NATO, EUREKA ve Dünya Bankası bağlantılı uluslararası projelerde de yer almıştır. Bu çeşitlilik, uydu projelerinde kullanılan elektronik ve yazılım birikiminin farklı alanlara aktarılmasını sağlar.

Bilmeye değer

• RASAT'ın ilk sinyali Norveç'teki bir yer istasyonunda alındı; uydu Ankara'daki TÜBİTAK UZAY merkezinden kontrol edildi.
• İMECE adı, Anadolu'daki dayanışma geleneğinden gelir.
• Enstitü; Asya-Pasifik Uzay İş Birliği Örgütü (APSCO), Yer Gözlem Uyduları Komitesi (CEOS) ve Uzay Veri Sistemleri Danışma Komitesi (CCSDS) üyesidir.
• RASAT'ın görüntülerinden oluşturulan Türkiye haritası, kamuya açık "gezgin" platformunda yayımlandı.