Umran İnan

Umran Savaş İnan (adı kimi kaynaklarda Ümran olarak da geçer), yakın uzay fiziği ve çok düşük frekanslı (VLF) radyo bilimi alanında çalışan Türk elektrik mühendisi ve fizikçidir. Stanford Üniversitesi'nde uzun yıllar öğretim üyeliği yaptı ve Uzay, Telekomünikasyon ve Radyobilim Laboratuvarı'nı (STAR) yönetti. 2009-2021 yıllarında Koç Üniversitesi'nin rektörüydü. Bugün Koç Üniversitesi'nde elektrik mühendisliği ve fizik profesörü, Stanford'da ise emekli (emeritus) profesördür.

Eğitim ve Stanford yılları

İnan, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Elektrik Mühendisliği Bölümü'nde lisans ve yüksek lisans eğitimi aldı. Doktorasını 1977'de Stanford Üniversitesi'nde tamamladı. Stanford'da elektrik mühendisliği bölümünde öğretim üyesi oldu ve Uzay, Telekomünikasyon ve Radyobilim Laboratuvarı'nın başına geçti. Koç Holding'in yayımladığı özgeçmişe göre araştırma grubu, ABD hükümet kurumlarından 100 milyon doları aşan araştırma fonu sağladı ve elektromanyetik dalgaların üst atmosfer ve iyonosferle etkileşimini yedi kıtanın tamamında ve çok sayıda uydu üzerinde gözlemledi. İnan 400'ü aşkın bilimsel yayının yazarı; yayınları 25 binden fazla atıf aldı ve 60 doktora öğrencisi yetiştirdi.

Araştırma alanı: Dünya'nın uzaya açılan katmanları

Atmosferin üst kesimlerinde yer alan iyonosfer, Güneş ışınımıyla iyonlaşmış gazdan oluşan ve radyo dalgalarını yansıtıp kıran bir katmandır. Daha yukarıda, Dünya'nın manyetik alanının yakaladığı yüksek enerjili parçacıkların oluşturduğu radyasyon kuşakları yer alır. Bu bölgeler uydular, iletişim ve konum belirleme sinyalleri için doğrudan önem taşır.

Stanford'daki profiline göre İnan'ın çalışmaları şu konulara odaklanıyor:

• Yıldırımların iyonosfer üzerindeki etkileri ile fırtına bulutlarının üzerinde oluşan yüksek irtifa elektriksel boşalmaları ve ışımaları,
• Çok düşük frekanslı dalgaların radyasyon kuşaklarındaki elektronları atmosfere "yağdırması",
• Yakın uzayda dalgalarla elektronlar arasındaki etkileşimler ve iyonosfer-manyetosfer bağlantısı,
• Uzay havasının seyrüsefer ve haberleşme sinyallerine etkileri,
• Kutup bölgeleri ve mikro uydular için çok düşük güç tüketen, küçültülmüş radyo alıcıları.

Fırtına bulutlarının çok yukarısında, saniyenin küçük bir kesrinde parlayıp sönen ışımalar, güçlü yıldırımların üst atmosferde yarattığı elektrik alanlarıyla oluşur. İnan'ın grubu, bu olayların ve yıldırım kaynaklı radyo dalgalarının iyonosferi nasıl etkilediğini ölçen çalışmalar yürüttü; bu ölçümler, yerden radyo alıcılarıyla iyonosferdeki anlık değişimleri izlemeye dayanıyor.

Bu ölçümler Antarktika, Alaska ve ABD'nin çeşitli bölgelerindeki uzak istasyonlardan ve uzaydaki araçlardan yapıldı. Stanford profiline göre İnan, NASA'nın Dynamics Explorer (1984), POLAR (1998) ve Avrupa Uzay Ajansı ile ortak yürütülen CLUSTER (2005) görevleri için verilen grup başarı ödüllerini aldı; bu, çalışmalarının uydu görevleriyle doğrudan bağlantısını gösteriyor.

Koç Üniversitesi rektörlüğü

İnan, 2009'da Koç Üniversitesi rektörlüğüne getirildi ve bu görevi 2021'e kadar sürdürdü. Koç Holding'in özgeçmişine göre bu dönemde üniversite, 800 doktora öğrencisine ulaşan ve ülkede Avrupa araştırma fonlarından en yüksek payı alan bir araştırma kurumuna dönüştü. Rektörlüğün ardından Koç Üniversitesi'nde profesör olarak çalışmayı sürdürdü. 2025'ten bu yana Ford Otomotiv Sanayi A.Ş.'nin bağımsız yönetim kurulu üyesidir.

Ödüller

İnan'ın aldığı ödüller arasında Uluslararası Radyo Bilimi Birliği (URSI) ve Royal Society'nin 2008 Appleton Ödülü, 2010 TÜBİTAK Özel Ödülü, 2019 Mustafa Ödülü ve Amerikan Jeofizik Birliği'nin (AGU) 2023 John Adam Fleming Madalyası bulunuyor. Türkiye Bilimler Akademisi'nin (TÜBA) duyurusuna göre Mustafa Ödülü kendisine iyonosfer ve atmosfer fiziği alanındaki çalışmaları ve bilime katkıları nedeniyle verildi. İnan, Elektrik ve Elektronik Mühendisleri Enstitüsü (IEEE) ile AGU'nun seçkin üyesidir (Fellow). ABD Antarktika Hizmet Madalyası sahibi olan İnan'ın adı, Antarktika'daki bir zirveye de verildi: İnan Zirvesi (Inan Peak).

Kısaca

• ODTÜ Elektrik Mühendisliği mezunu; 1977'de Stanford'da doktora.
• Stanford'da Uzay, Telekomünikasyon ve Radyobilim Laboratuvarı'nın (STAR) yöneticisi; bugün emekli profesör.
• İyonosfer, radyasyon kuşakları, yıldırım-iyonosfer etkileşimi ve uzay havası üzerine çalıştı; 60 doktora öğrencisi yetiştirdi.
• 2009-2021 Koç Üniversitesi rektörü.
• Appleton Ödülü, Mustafa Ödülü, AGU Fleming Madalyası; Antarktika'da adını taşıyan bir zirve var.