Ariane 5

Ariane 5, Avrupa Uzay Ajansı (ESA) adına Arianespace tarafından işletilen, artık emekliye ayrılmış Avrupa ağır yük roketidir. Fransız uzay ajansı CNES'in Avrupalı ortaklarla birlikte tasarladığı roket, tek kullanımlık olarak üretildi ve Fransız Guyanası'ndaki Guyana Uzay Merkezi'nden fırlatıldı. İlk uçuşunu 4 Haziran 1996'da yapan Ariane 5, son kez Temmuz 2023'te havalandı. ESA'ya göre çeyrek yüzyılı aşkın sürede 117 kez uçan roket, bu dönemde Avrupa'nın ana fırlatma sistemiydi. Haberleşme uydularının yanı sıra Rosetta, Juice ve James Webb Uzay Teleskobu gibi büyük bilim görevlerini de uzaya taşıdı.

Görevin amacı

Ariane 5, kendisinden önceki Ariane 4'ün iki katından fazla yükü yörüngeye taşıyabilecek, büyük ölçüde yeni bir roket olarak geliştirildi. ESA üyesi ülkeler programı 1985'te başlattı. Hedeflerden biri Uluslararası Uzay İstasyonu'na katkı vermek, bir diğeri ise Avrupa'nın insanlı uzay mekiği tasarısı Hermes'i fırlatmaktı. Hermes daha sonra iptal edildi, ancak roket insan taşıyabilecek güvenlik ölçütlerine göre tasarlanmıştı.

Ariane 5'in ticari pazardaki asıl gücü, iki büyük haberleşme uydusunu tek seferde yerdurağan yörüngeye giden transfer yörüngesine bırakabilmesiydi. Bunun için SYLDA adlı ikili fırlatma düzeneği kullanılıyordu.

Teknik özellikler

Roketin merkezinde, sıvı oksijen ve sıvı hidrojen taşıyan kriyojenik ana kademe bulunuyordu. Yaklaşık 30,5 metre yüksekliğinde ve 5,4 metre çapındaki bu kademeyi Vulcain motoru itiyordu. İki yanına bağlanan katı yakıtlı iticiler, her biri yaklaşık 277 ton ağırlığındaydı ve yaklaşık 130 saniye yanıyordu. Kalkıştaki itkinin büyük bölümü bu iticilerden geliyordu.

• Yükseklik: Sürüme göre 46-52 metre
• Çap: 5,4 metre
• Kademe düzeni: İki ana kademe ve iki yan itici
• Alçak Dünya yörüngesine taşıma: Ariane 5 ES sürümünde 20 tonun üzerinde
• Yerdurağan transfer yörüngesine taşıma: En çok kullanılan ECA sürümünde 10.865 kilograma kadar

Roket yıllar içinde G, G+, GS, ES ve ECA sürümleriyle geliştirildi. Sıvı hidrojenle çalışan üst kademeye sahip ECA, en çok uçan sürüm oldu. ES sürümünün yeniden ateşlenebilen üst kademesi ise ESA'nın uzay istasyonuna yük götüren ATV araçlarını fırlatmak için kullanıldı.

Fırlatma hazırlığı da kendine özgüydü. Güvenlik ve maliyet nedeniyle yerinde üretilen katı yakıtlı iticiler dışındaki parçalar Avrupa'da birleştirilip gemiyle Fransız Guyanası'na taşınıyordu. Kourou'da roket önce entegrasyon binasında kuruluyor, ardından yükün ve burun konisinin takıldığı son montaj binasına, oradan da yakıt dolumu ve fırlatma için rampaya götürülüyordu.

Yolculuk ve önemli anlar

• 4 Haziran 1996: İlk uçuş başarısız oldu; roket kalkıştan 37 saniye sonra kendini imha etti. Nedeni, Ariane 4'ten aynen aktarılan yazılımdaki bir veri dönüşüm hatasıydı.
• 30 Ekim 1997: İkinci deneme uçuşu kısmen başarısız oldu.
• 10 Aralık 1999: İlk ticari uçuşla ESA'nın XMM-Newton X ışını gözlemevi fırlatıldı.
• 11 Aralık 2002: ECA sürümünün ilk uçuşu başarısız oldu; bu hata Rosetta'nın fırlatılmasını 2004'e kaydırdı.
• 2004: Rosetta kuyruklu yıldız görevi fırlatıldı.
• 9 Mart 2008: İlk ATV, Jules Verne, uzay istasyonuna gönderildi.
• 2003-2017: Roket arka arkaya 82 başarılı uçuş yaptı.
• 25 Ocak 2018: VA241 uçuşunda iki uydu yanlış eğimli bir yörüngeye bırakıldı; uydular kendi motorlarıyla doğru yörüngeye ulaştı, ancak başarı serisi bozuldu.
• 25 Aralık 2021: James Webb Uzay Teleskobu fırlatıldı.
• 14 Nisan 2023: ESA'nın Jüpiter görevi Juice yola çıktı; bu, Ariane 5'in son ESA görevi oldu.
• Temmuz 2023: VA261 uçuşuyla roket emekliye ayrıldı.

Verileri göster

Toplam fırlatma	117
Başarılı	112
Başarısız	2
Kısmi başarısız	3
Ardışık başarı serisi	82 uçuş
ECA sürümü uçuşu	84

Başarılar ve etkisi

Ariane 5, Avrupa'ya bağımsız ve güvenilir bir ağır fırlatma kapasitesi kazandırdı. ESA'nın verdiği bilgiye göre roket, Avrupa'nın Galileo navigasyon uydularından bir düzinesini yalnızca üç fırlatmayla yörüngeye taşıdı. Bilim tarafında Rosetta, Herschel ve Planck gibi görevleri uzaya gönderdi.

Roketin en ünlü yükü James Webb Uzay Teleskobu oldu. Fırlatma o kadar isabetli gerçekleşti ki teleskobun rota düzeltmeleri için ayırdığı yakıttan önemli bir tasarruf sağlandı; bu fazlalığın teleskobun ömrünü yaklaşık iki katına çıkarabileceği belirtildi. Son ESA görevi Juice, Jüpiter'in buzlu uydularına doğru yola çıktı. Ariane 5'in yerini, ilk uçuşunu 9 Temmuz 2024'te yapan Ariane 6 aldı.

Bilmeye değer

• İlk uçuştaki hata, 64 bitlik bir sayının 16 bitlik bir tam sayıya dönüştürülmesinden kaynaklandı ve yazılım mühendisliğinde en çok örnek gösterilen hatalardan biri oldu.
• Ana kademe yakıtını bitirdikten sonra atmosfere geri dönerek okyanusa düşüyordu.
• Yan iticiler zaman zaman paraşütle kurtarılıp incelendi, ancak yeniden kullanılmadı.
• ESA'nın ayrıntılı uçuş kaydına göre ECA sürümü 84 kez uçtu ve 2019'dan itibaren tek kullanılan sürüm oldu.
• 2015 başında tek bir fırlatmanın toplam fiyatı yaklaşık 150 milyon avro olarak veriliyordu.