Takiyüddin

Takiyüddin Mehmed bin Ma'ruf (Takiyüddin er-Râsıd), on altıncı yüzyıl Osmanlı bilim dünyasının en çok yönlü isimlerinden biridir. Astronomi, matematik, optik, mekanik ve mühendislik alanlarında doksandan fazla eser yazdığı söylenir. Osmanlı sarayının müneccimbaşısı olarak İstanbul Rasathanesi'ni kurdu; gözlem aletleri ve mekanik saat tasarımlarıyla da zamanının ötesine geçmiş sayılır. Rasathane yaklaşık üç yıl çalışabildi ve 1580'de yıkıldı; ancak Takiyüddin'in eserleri ve fikirleri bilim tarihinde önemini koruyor.

Hayatı

Takiyüddin, 1526 yılında Şam'da doğdu. Dönemin klasik medrese eğitimini aldı; Şam'da ve Kahire'de öğrenim gördü, matematik, astronomi ve mekanik alanlarında derinleşti. Bir süre kadılık görevlerinde bulundu, ardından kendisini tümüyle bilime adadı ve gözlemler yapmaya başladı.

Osmanlı Devleti'ne yerleştikten sonra İstanbul'a geldi. 1571'de, o dönemde sarayın baş astronomu görevini yürüten müneccimbaşı olarak atandı. Müneccimbaşılık makamı, takvimleri hazırlamak, zaman hesaplarını yapmak ve önemli olayların astronomik zeminini belirlemekle yükümlü bir görevdi. Takiyüddin bu görevi bilimsel titizlikle yürütmek istedi ve eski tabloların, günün gözlemleriyle karşılaştırıldığında yetersiz kaldığını düşündü.

Bu amaçla İstanbul'da yeni bir rasathane kurulmasını önerdi. Girişimi, dönemin güçlü sadrazamı Sokollu Mehmed Paşa ile Padişah III. Murat'ın hocası Hoca Sadettin Efendi'nin desteğini aldı. Padişahın fermanıyla rasathane yapımına izin verildi ve 1570'lerin ortasında çalışmalar başladı. Tophane'nin yüksek bir noktasında kurulan yapı, 1577'de gözleme açıldı. Bu rasathane, Danimarka'da Tycho Brahe'nin Uraniborg'unun çağdaşıydı ve bu iki merkezin aynı dönemde, çıplak göz gözlemlerini en hassas aletlerle yapmaya çalışması dikkat çekicidir.

1577'de gökyüzünde parlak bir kuyruklu yıldız göründü. Takiyüddin bu yıldızı rasathanede gözleyip sonuçları değerlendirdi. Ancak kuyruklu yıldızın ardından yaşanan olaylar, hem saray çevresinde hem halk arasında rasathaneye karşı hoşnutsuzluk yarattı. Ardından yaşanan salgın hastalık gibi talihsizlikler, rasathanenin uğursuz sayılmasına yol açtı. Sokollu'nun 1579'da öldürülmesiyle destek kaybı da rasathanenin kaderini belirledi. Ocak 1580'de III. Murat'ın emriyle rasathane topa tutularak yıkıldı. Takiyüddin 1585'te İstanbul'da öldü.

Rasathanenin kadrosu da küçümsenecek gibi değildi: kaynaklar, on altı kişilik bir ekibin burada çalıştığını bildirir. Gözlemciler, yardımcılar ve hesapçılar belirli görevleri paylaşıyordu; bu, tek bir bilginin değil bir ekibin sürdürdüğü sistemli bir araştırma kurumuydu. Aynı yıllarda Danimarka'da Tycho Brahe'nin Uraniborg'da benzer bir ekip çalışması yürüttüğünü düşünürsek, Takiyüddin'in İstanbul'daki girişiminin dönemin dünya ölçeğinde ne kadar iddialı olduğunu daha iyi anlarız.

Çalışmaları

Takiyüddin'in başlıca astronomi eseri, rasathanede yaptığı gözlemlere dayanan "Sidretü'l-müntehâ"dır. Zic, gökbilim geleneğinin Uluğ Bey'den sonraki aşamasını temsil eden, rasathanedeki yeni gözlemlere dayanan bir çalışmadır. Takiyüddin'in zic türündeki başka bir eseri olan "Cerîdetü'd-dürer" ise ondalık kesirleri kullanan ilk zic olarak anılır. O dönemde kullanılan altmışlık sayı sistemi yerine ondalık sistemi tercih etmesi, hesapları sadeleştiren yenilikçi bir tutumdu.

Rasathanede kullandığı aletler arasında armiller küre, usturlap, sekstant, azimut ve duvar kadranları vardı. En önemli yeniliklerinden biri, saat, dakika ve saniyeyi gösteren mekanik saatti. Bu saat, gözlemlerde zaman ölçümünün hassasiyetini artırdı. Takiyüddin'in saat tasarımlarını anlatan kitabı "el-Kevâkibü'd-dürriyye", 1559 yılına tarihlenen bir eserdir.

Mekanik alanındaki çalışmaları ayrı bir yere sahiptir. "Et-Turuku's-seniyye fi'l-âlâti'r-rûhâniyye" adlı eserinde, 1551'de buharın kuvvetiyle kendi kendine dönen bir kızartma şişi tasarladı. Bu aygıt, buharın hareket üretmek için kullanılabileceğini gösteren erken bir örnektir. Aynı kitapta pompalar, su yükseltme düzenekleri ve saat mekanizmaları anlatılır. Bu icatlar sanayi devrimi çağındaki buhar makinelerinin doğrudan atası sayılamaz, ama aynı fikrin Osmanlı topraklarında düşünülmüş olduğunu gösterir.

Optik üzerine çalışmaları da vardır: ışığın doğası, yansıma ve kırılma gibi konuları inceledi. Ayrıca trigonometri ve matematik üzerine eserler yazdı. Bir kişinin bu kadar farklı alanda çalışabilmesi, Osmanlı medreselerinin ve saray çevresinin o dönemde ulaştığı bilgi düzeyi hakkında da fikir verir. Takiyüddin, gözlem yapan bir astronomdan çok daha fazlasıydı: aletlerini kendi tasarlayan, onların mekaniğini bilen ve ölçümlerin matematiğini kuran bir bilim insanıydı. Zamanı doğru ölçme çabası, onu mekanik saat teknolojisine yöneltti; saat ise gözlemlerin hassasiyeti için vazgeçilmezdi. Bu iç içe geçmiş ilgiler, onun çalışmalarını bütünlük içinde değerlendirmeyi gerektirir.

Mirası

Rasathanenin yıkılması, Osmanlı'da gözleme dayalı astronominin kesintiye uğramasına yol açtı. Takiyüddin'in öğrencileri ve yardımcıları dağıldı; bundan sonra aynı ölçekte bir gözlemevi uzun süre kurulmadı. Buna rağmen onun eserleri, Osmanlı ve İslam bilim tarihi çalışmalarında büyük ilgi görmektedir. Hayatı ve rasathanesi, bilimin siyasi destek, halk algısı ve zamanlamayla ne kadar sıkı bağlı olduğunu da gösteren bir örnektir.

Takiyüddin'in adı, bugün Türkiye'de bilim ve teknoloji alanındaki pek çok kurumda ve etkinlikte anılmaktadır.

Kısaca

• 1526'da Şam'da doğdu, 1585'te İstanbul'da öldü.
• 1571'de müneccimbaşı oldu; III. Murat döneminde İstanbul Rasathanesi'ni kurdu.
• Zic eseri "Sidretü'l-müntehâ"da ondalık kesirleri kullandı.
• 1551'de buharla dönen bir şiş ve mekanik saat tasarımları üzerine çalıştı.
• Rasathane Ocak 1580'de yıkıldı.

Fotoğraf: Ala ad-Din Mansur-Shirazi (Şehinşahname minyatürü) · Public domain · Wikimedia Commons