AYAP-1 (Türkiye'nin Ay Görevi)

AYAP-1, Türkiye'nin Ay Araştırma Programı'nın (AYAP) ilk görevidir. Millî Uzay Programı'nın on temel hedefinden biri olan programı TÜBİTAK UZAY yürütüyor. Görevde, yerli olarak tasarlanan Ay Uzay Aracı Ay yörüngesine yerleşecek, burada keşif ve bilim gözlemleri yapacak ve görevin sonunda Ay yüzeyine kontrollü bir sert iniş, yani çarpma gerçekleştirecek. Araç Türkiye'nin Ay'a ulaşan ilk uzay aracı olacak. TÜBİTAK UZAY'ın açıklamasına göre aracın entegrasyon faaliyetleri 14 Eylül 2026'da tamamlandı ve fırlatmanın 2027'nin ikinci çeyreğinde yapılması bekleniyor. Görev başarılı olursa Türkiye, kendi imkânlarıyla Ay'da varlık gösteren dokuz ülkeden biri olacak.

Görevin amacı

Ay Araştırma Programı iki aşamalı olarak planlandı. İlk aşama AYAP-1, ikinci aşama ise 2030'ların başı için öngörülen ve yumuşak iniş ile bir gezgin aracı içerecek AYAP-2'dir. AYAP-1'in hedefleri şöyle:

• Türkiye'nin bağımsız derin uzay erişim ve operasyon kabiliyetini kanıtlamak
• Ay yörüngesine ulaşıp görev sonunda yüzeye kontrollü çarpma yapmak
• Türkiye'nin ilk hibrit itki sistemini uzayda sınamak
• Ay'ın su döngüsü, manyetik etkinliği ve ışınım ortamı hakkında veri toplamak
• Derin uzay görevleri, uzay aracı sistemleri ve bilim aletleri konusunda ulusal yetkinlik kazanmak

TÜBİTAK UZAY, aracı "yüksek çözünürlüklü bir Ay su döngüsü gözlemevi" olarak tanımlıyor.

Bir Ay görevini Dünya yörüngesindeki uydu görevlerinden ayıran en önemli farklar, uzaklık ve özerkliktir. Ay yaklaşık 384 bin kilometre uzaktadır; bu mesafede iletişim için güçlü antenler, derin uzay yer istasyonları ve hassas yörünge belirleme gerekir. Araç Ay'a giderken birkaç rota düzeltme ateşlemesi yapmalı ve Ay'a vardığında doğru anda motorunu ateşleyerek yakalanmalıdır. Bu adımlardaki küçük bir hata, aracın Ay'ı ıskalamasına ya da yanlış bir yörüngeye girmesine yol açabilir. AYAP-1'in başarısı, Türkiye'nin bu becerilerin tamamını kendi ekipleriyle uygulayabildiğini gösterecek.

Uzay aracı ve araçları

Ay Uzay Aracı, TÜBİTAK UZAY'ın Tstar ailesinin derin uzay görevleri için geliştirilen üyesi Tstar-D temelinde, TstarD-100 platformu üzerine kuruldu. Kurumun açıkladığı özellikler şöyle:

• Fırlatma kütlesi: 3.600 kilogramın altında
• Görev yükü kapasitesi: 300 kilogram
• Güç kapasitesi: 2,6 kilovat
• Görev yörüngesi: 100 kilometre irtifada kutupsal, dairesel Ay yörüngesi
• Görüntüleme: 0,7 metre çözünürlüklü pankromatik kamera, 60 derece bakış açılı video ve geniş alan renkli görüntüleme
• Planlanan görev süresi: Yörüngede 1,5 yıla kadar
• Yerlilik oranı: Yüzde 80'in üzerinde

Araç, ikisi yerli, ikisi uluslararası işbirliğiyle geliştirilen dört bilimsel görev yükü taşıyacak. Bazı alt sistemlerde, örneğin iletişim donanımında, Thales Alenia Space gibi yabancı tedarikçilerle; bilim tarafında İsveç Uzay Fiziği Enstitüsü gibi kurumlarla çalışılıyor. Kutupsal yörünge, Ay'ın kalıcı gölgedeki bölgelerini de kapsayan bir gözlem olanağı sağlayacak.

Yolculuk ve önemli anlar

• 13 Aralık 2018: Türkiye Uzay Ajansı kuruldu.
• 2021: Millî Uzay Programı kamuoyuna açıklandı; Ay'a ulaşmak on temel hedeften biri olarak yer aldı.
• 2022-2030: Ajansın strateji belgesi, Ay yüzeyine ulaşmayı hedefler arasında sıraladı.
• Programın ilk takvimlerinde 2026 hedeflense de fırlatma daha sonra 2027'ye kaydı.
• 14 Eylül 2026: TÜBİTAK UZAY, Ay Uzay Aracı'nın entegrasyon faaliyetlerinin tamamlandığını açıkladı.
• 2027 ikinci çeyrek: Beklenen fırlatma dönemi.

Ay'daki su, gelecekteki insanlı görevler için içme suyu, oksijen ve roket yakıtı kaynağı olabileceği için uluslararası Ay araştırmalarının merkezinde yer alıyor. Su molekülleri özellikle kutuplardaki kalıcı gölgede kalan kraterlerde birikmiş olabilir; Ay yüzeyindeki su miktarının gün içinde değişebildiğine dair gözlemler de bulunuyor. AYAP-1'in kutupsal yörüngesi ve su döngüsüne odaklanan bilim yükleri, bu küresel araştırmaya Türkiye'den bir katkı olacak.

Beklenenler

Fırlatmanın ardından aracın Ay'a yolculuk edip 100 kilometrelik kutupsal yörüngeye yerleşmesi planlanıyor. Yörüngede kalacağı 1,5 yıla kadar sürede yüksek çözünürlüklü görüntüleme yapması ve bilim aletleriyle Ay'daki suyun dağılımı ile su döngüsünü, manyetik ortamı ve ışınımı ölçmesi bekleniyor. Görevin sonunda araç yüzeye kontrollü biçimde çarptırılacak. Bu ilk görevden elde edilecek deneyimle AYAP-2'de yumuşak iniş teknolojisinin doğrulanması ve bir gezgin aracıyla yüzeyde kapsamlı bilimsel araştırmalar yapılması hedefleniyor. Fırlatma aracı ve kesin tarih henüz kamuoyuyla paylaşılmadı.

Ay'a başarıyla ulaşan ülkeler arasında Sovyetler Birliği, ABD, Japonya, Çin, Hindistan ve Avrupa Uzay Ajansı gibi aktörler yer alıyor. AYAP-1, Türkiye'yi Ay'a kendi uzay aracını gönderen ülkeler arasına katmayı hedefliyor.

Bilmeye değer

• AYAP-1, Türkiye'nin Dünya yörüngesinin ötesine gönderilecek ilk uzay aracı olacak.
• Görevin sonundaki sert iniş, aracın yörünge ömrünü tamamladıktan sonra kontrollü olarak Ay'a çarptırılması anlamına gelir; bu da başlı başına önemli bir yönlendirme kabiliyetidir.
• Görevde denenecek hibrit itki sistemi, Türkiye'nin uzayda kullandığı ilk hibrit roket motoru olacak.
• Ay Uzay Aracı yüzde 80'i aşan yerlilik oranıyla geliştiriliyor.