TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi nerede, ne yapar?

TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG), Antalya'da, Saklıkent yakınındaki Bakırlıtepe'nin 2.550 metrelik zirvesinde bulunur. 5 Eylül 1997'de resmen açılan gözlemevi, Türkiye'deki gökbilimcilerin proje başvurusuyla gözlem zamanı aldığı ulusal bir araştırma merkezidir. Yönetim binası ve teleskopların uzaktan kullanılabildiği kontrol merkezi ise kentte, Akdeniz Üniversitesi yerleşkesindedir.

Fikirden açılışa

Bütün gökbilimcilere hizmet verecek ulusal bir gözlemevi fikrini 1960'larda İstanbul Üniversitesi'nden Prof. Dr. Nüzhet Gökdoğan ile Ege Üniversitesi'nden Prof. Dr. Abdullah Kızılırmak dile getirdi. TÜBİTAK 1979'da Uzay Bilimleri Araştırma Ünitesi'ni kurdu; birim 1983'te bir yer seçimi projesine dönüştü. Beş üniversiteden yedi araştırmacının yürüttüğü çalışmada 17 aday dağ belirlendi, bunlardan dördünde (Muğla Kurdu, İzmir Ödemiş, Adıyaman Nemrut ve Bakırlıtepe) aynı anda gökyüzü ve hava gözlemleri yapıldı.

Kuruluş projesi 1 Ekim 1992'de Prof. Dr. Zeki Aslan'ın yürütücülüğünde başladı. Gözlemevinin yönetmeliği 17 Temmuz 1995'te Resmî Gazete'de yayımlandı, Aslan aynı yıl ilk müdür oldu. Saklıkent'ten zirveye yol açıldı, elektrik hattı çekildi, teleskop ve hizmet binaları yapıldı. İlk teleskop olan 40 santimlik T40, Ocak 1997'de "ilk ışığını", yani gökyüzünden ilk görüntüsünü aldı.

Teleskopları

Gözlemevinin amiral gemisi RTT150'dir (Rus-Türk Teleskobu). Rusya ile Türkiye arasında 1995'te imzalanan protokolle TÜBİTAK, Kazan Devlet Üniversitesi ve Rusya Bilimler Akademisi Uzay Araştırmaları Enstitüsü'nün ortak projesi olarak 1998'de kuruldu, ilk ışığını Eylül 2001'de aldı. St. Petersburg'daki LOMO fabrikasında yapılan teleskobun bir eşi Özbekistan'daki Maidanak Gözlemevi'nde bulunur. Ayna çapı 1,5 metre, yalnız aynası 970 kilogram, teleskobun tamamı 37 ton. Ritchey-Chrétien tasarımlı bir yansıtıcı teleskop olan RTT150 hem görüntü alır hem de ışığı renklerine ayırarak tayf çıkarır; gözlemler zirvedeki kontrol odasından ya da Antalya'daki merkezden uzaktan yürütülebilir. TUG'un 2022'deki tanıtımında ülkenin en büyük optik teleskobu olarak geçiyordu; daha büyük aynalı proje ise Erzurum'da, Atatürk Üniversitesi'nin Doğu Anadolu Gözlemevi'ndeki (DAG) 4 metrelik teleskop, ayrı bir yazının konusu.

Yanında iki teleskop daha çalışır. ABD'de ACE firmasına yaptırılan 1 metrelik T100, geniş alanda çok renkli parlaklık ölçümü (fotometri) ve konum ölçümü (astrometri) için tasarlandı; ilk ışığını 7 Ekim 2009'da aldı. Yine ABD'deki OMI firmasının yaptığı 60 santimlik T60 ise 5 Eylül 2008'de ilk ışığını aldı ve robotik olarak çalışır. Teleskop listesinde bunların yanında ROTSE III-d de yer alıyordu; kurumun güncel yerleşke sayfası Bakırlıtepe'de altı aktif teleskop sayıyor.

Bugün hangi çatı altında?

TUG artık tek başına değil: Atatürk Üniversitesi ile TÜBİTAK ortaklığında kurulan Türkiye Ulusal Gözlemevleri, 25 Nisan 2023'te ileri araştırma altyapısı olarak yeterlik aldı. Kurumun merkezi Erzurum'da, destek ofisi Antalya'da; temel altyapılarını TUG ile Erzurum'daki Doğu Anadolu Gözlemevi oluşturuyor.

Ne yapar?

Teleskop zamanı dönemlik çağrılarla dağıtılır: araştırmacılar RTT150, T100 ve T60 için gözlem projesi sunar, kabul edilen projelere gece ayrılır. Duyuru arşivinde 2025A dönemine ait sonuçlar da yer alıyor. Proje listelerinde geçiş yöntemiyle ötegezegen gözlemleri, örten çift yıldızlar, novalar, süpernova kalıntıları ve kütleçekim dalgalarına eşlik eden kilonova patlamaları gibi konular var. NASA'nın asteroit saptırma denemesi DART da bir TUG teleskobuyla izlendi. TUG Akademik Kurulu 2013'te, T100'deki gözlemlerin üniversitelerden uzaktan bağlantıyla yürütülmesi için pilot uygulama başlatılmasına karar verdi.

Gözlemevi ayrıca ayna yıkama, kubbe otomasyonu ve robotik teleskop kurulumu gibi teknik hizmetler veriyor, 2023 ve 2024 için yayımladığı gibi Gök Olayları Yıllığı hazırlıyor.

Verileri göster

1979	Uzay Bilimleri Ünitesi kuruldu
1983	Yer seçimi projesi başladı
1995	Yönetmelik Resmî Gazete'de
1997	T40 ilk ışık (Ocak)
1997	Resmî açılış (5 Eylül)
2001	RTT150 ilk ışık (Eylül)
2008	T60 ilk ışık (5 Eylül)
2009	T100 ilk ışık (7 Ekim)

Halk gözlemevini ziyaret edebilir mi?

Zirvedeki yerleşke ziyaretçiye kapalı: yol zorlu, teleskoplar geceleri bilimsel projelere ayrılmış ve acil bir durumda müdahale güç. Halka yönelik etkinlikler başka yerlerde yapılır. Kurumun tanıttığı programlar arasında 3-8. sınıf öğrencileri için Güneş gözlemli Öğrenci Günü, ayda bir 30 santimlik T30 teleskobuyla gece gözlemi yapılan Halk Günü ve üniversite öğrencilerine yaz programları var; salgın döneminde bunlara ara verildi.

En büyük buluşma, yaklaşık 2.000 metre yükseklikteki Saklıkent'te dört gün süren ve 1.000 kişiye kadar katılımcı alan Ulusal Gökyüzü Gözlem Şenliği'ydi; etkinlik son yıllarda TÜBİTAK Gökyüzü Gözlem Etkinliği adıyla sürdü ve örneğin 10-13 Ağustos 2023'te yine Saklıkent'te yapıldı. Kendi gözlemlerinize başlamak isterseniz amatör astronomi sayfamıza göz atabilirsiniz.

Türkiye'de yıldız izlemek için en karanlık yerleri ve halka açık gözlem etkinliklerini yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberimizde bulabilirsiniz.