Kriyojenik yakıt
Kriyojenik yakıt, roketlerde sıvı oksijen, sıvı hidrojen ya da sıvı metan gibi çok düşük sıcaklıkta sıvılaştırılıp saklanan itici maddelerin genel adıdır.
- İngilizce karşılığı
- Cryogenic fuel (cryogenic propellant)
- İlgili alan
- Roket bilimi
Kriyojenik yakıt (İngilizce cryogenic fuel, cryogenic propellant), roketlerde kullanılan, normalde gaz olan ama çok düşük sıcaklıklara soğutularak sıvı hâlde saklanan itici maddelerdir. Başlıca örnekleri sıvı hidrojen (LH₂), sıvı oksijen (LOX) ve sıvı metandır (LCH₄). "Kriyojenik" sözcüğü Yunanca kryos (soğuk) ile genes (üreten) kökünden gelir. Uluslararası Soğutma Enstitüsü 1971'de eşiği 120 K'in (−153,15 °C) altı olarak kabul etmiştir; helyum, hidrojen, neon, azot, oksijen ve havanın "kalıcı gaz" kaynama noktaları bu sınırın altındadır.
Küçük ama önemli bir düzeltme: LOX çoğu kez yanlışlıkla kriyojenik "yakıt" diye anılır; oysa yakıt değil, oksitleyicidir.

Neden sıvılaştırılır?
Oksijen ve hidrojen normal koşullarda gazdır. Basınçlı gaz olarak saklamak büyük ve ağır tank gerektirir ve yörüngeye çıkmayı zorlaştırır. Yeterince soğutulunca ikisi de sıvı fazda, daha yüksek yoğunlukta ve daha düşük basınçta bulunabilir; bu tank tasarımını basitleştirir. LH₂ ile LOX ikilisi yaygındır: ikisi de kolay ve ucuz bulunur ve yanmada en yüksek entalpi salımlarından birini verir.
Sayılarla
| Madde | 1 atm'de kaynama noktası | Yoğunluk |
|---|---|---|
| Sıvı oksijen | 90,19 K (−182,96 °C) | 1,141 kg/L |
| Sıvı hidrojen | 20,28 K (−252,87 °C) | 70,85 kg/m³ |
| Sıvı metan | −161,5 °C (yaklaşık 111,7 K) | 422,8 g/L (−162 °C'de) |
Hidrojenin yoğunluğunun düşük olması önemli bir bedeldir: LH₂'nin kilogram başına hacmi gazyağından yaklaşık 7 kat fazladır. Bu yüzden tanklar, borular ve pompalar daha büyük olmak zorundadır; boş kütle artar ve bu performansı düşürür. Karşılığında verimi yüksektir: LH₂+LOX motorlarında boşlukta özgül itki 450 saniyeye kadar çıkar; örneğin RS-25 için 453 s, RL10 için 433 s, Vulcain 2 için 433 s, RS-68 için 409 s verilir. Bu yüzden düşük yoğunluklu hidrojen genellikle boşlukta çalışan üst kademelerde tercih edilir.
Saklama sorunları
- Buharlaşma kaybı: yalıtımlı kaplarda bile düşük sıcaklık korunması zordur; hidrojen tipik olarak günde yaklaşık yüzde 1 kaybolur. Bu yüzden kriyojenik itici maddeler geri sayım boyunca sürekli tamamlanır.
- Yalıtım: özel ısı yalıtımlı kaplar gerekir. Dewar şişesi, aralarında yüksek vakum bulunan çift cidarlı bir kaptır.
- Sızıntı ve güvenlik: yalıtımı yetersiz LH₂ kabının dışında hava yoğuşur; bu oksijence zenginleşmeye ve yanıcı malzemenin kendiliğinden tutuşmasına yol açabilir. LOX organik malzemelerin hızla ve şiddetle yanmasına yol açan çok güçlü bir oksitleyicidir. Soğuk yanığı da bir tehlikedir.

Tarihçe
Hidrojen 1898'de James Dewar tarafından sıvılaştırıldı; ölçülebilir miktarda sıvı oksijen ilk kez 1883'te Wróblewski ve Olszewski tarafından üretildi. LOX, 1926'da Robert H. Goddard'ın ilk sıvı yakıtlı roketinde oksitleyici olarak kullanıldı; İkinci Dünya Savaşı'ndaki V-2 de LOX kullandı. Kriyojenik roket motorlarının ilk olarak ABD'de Atlas-Centaur'da uçurulduğu kaydedilir; bu motorlar Saturn V ile Ay'a ulaşmada ana etkenlerden biri sayılır. Rejeneratif soğutma (yakıtın lüle çevresinde dolaştırılması) Eugen Sänger tarafından 1940'larda önerildi ve Saturn V'in tüm motorları bu tasarımı kullandı.
Kullanan roketler
- Space Launch System (SLS): LOX/LH₂ çekirdek ve üst kademe; çekirdekte dört RS-25 motoru bulunur ve çekirdek kademe yaklaşık 64,6 m (212 ft) yüksekliğindedir.
- Space Shuttle: hidrojen/oksijen, RS-25 (SSME) motorlarıyla.
- Ariane 5 ve Ariane 6: Vulcain/Vulcain 2 motorları; Ariane 6'da kademelerin çoğu LOX/LH₂.
- Delta IV: RS-68 motoru; Delta IV Heavy LH₂/LOX ile fırlatılır.
- Centaur üst kademesi: LOX/LH₂.
- Starship, New Glenn ve Vulcan: LOX/sıvı metan.
LOX/gazyağı (RP-1) ise "yarı kriyojenik" sayılır; Atlas V, Falcon 9 ve Soyuz bunun örnekleridir. Sıvı metanın yoğunluğu (422,8 g/L) sıvı hidrojeninkinden (70,85 g/L) çok yüksektir; bu yüzden aynı kütle için daha küçük bir tank yeter. Bu konular sıvı yakıtlı roket motoru maddesinde de geçer.
Sık karıştırılanlar
- "Kriyojenik, uzayın soğuğu yüzündendir": değil. Nedeni sıvılaştırmanın yoğunluk ve basınç avantajıdır.
- Kriyojenik ≠ yalnızca hidrojen: oksijen ve metan da kriyojeniktir.
- Kriyojenik ≠ yarı kriyojenik: LOX/gazyağı (RP-1) kullanan sistemlerde yalnız oksitleyici kriyojeniktir; bu yüzden yarı kriyojenik denir.

















