21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Kriyojenik yakıt

Kriyojenik yakıt, roketlerde sıvı oksijen, sıvı hidrojen ya da sıvı metan gibi çok düşük sıcaklıkta sıvılaştırılıp saklanan itici maddelerin genel adıdır.

İngilizce karşılığı
Cryogenic fuel (cryogenic propellant)
İlgili alan
Roket bilimi

Kriyojenik yakıt (İngilizce cryogenic fuel, cryogenic propellant), roketlerde kullanılan, normalde gaz olan ama çok düşük sıcaklıklara soğutularak sıvı hâlde saklanan itici maddelerdir. Başlıca örnekleri sıvı hidrojen (LH₂), sıvı oksijen (LOX) ve sıvı metandır (LCH₄). "Kriyojenik" sözcüğü Yunanca kryos (soğuk) ile genes (üreten) kökünden gelir. Uluslararası Soğutma Enstitüsü 1971'de eşiği 120 K'in (−153,15 °C) altı olarak kabul etmiştir; helyum, hidrojen, neon, azot, oksijen ve havanın "kalıcı gaz" kaynama noktaları bu sınırın altındadır.

Küçük ama önemli bir düzeltme: LOX çoğu kez yanlışlıkla kriyojenik "yakıt" diye anılır; oysa yakıt değil, oksitleyicidir.

Artemis III'ün Space Launch System çekirdek kademesinin sıvı hidrojen tankı, Michoud Montaj Tesisi'nde (Ocak 2022); tank 537.000 galon sıvı hidrojen alır ve −432 °F'ye (yaklaşık −257 °C) soğutulur
NASA/Eric Bordelon

Neden sıvılaştırılır?

Oksijen ve hidrojen normal koşullarda gazdır. Basınçlı gaz olarak saklamak büyük ve ağır tank gerektirir ve yörüngeye çıkmayı zorlaştırır. Yeterince soğutulunca ikisi de sıvı fazda, daha yüksek yoğunlukta ve daha düşük basınçta bulunabilir; bu tank tasarımını basitleştirir. LH₂ ile LOX ikilisi yaygındır: ikisi de kolay ve ucuz bulunur ve yanmada en yüksek entalpi salımlarından birini verir.

Sayılarla

Madde1 atm'de kaynama noktasıYoğunluk
Sıvı oksijen90,19 K (−182,96 °C)1,141 kg/L
Sıvı hidrojen20,28 K (−252,87 °C)70,85 kg/m³
Sıvı metan−161,5 °C (yaklaşık 111,7 K)422,8 g/L (−162 °C'de)

Hidrojenin yoğunluğunun düşük olması önemli bir bedeldir: LH₂'nin kilogram başına hacmi gazyağından yaklaşık 7 kat fazladır. Bu yüzden tanklar, borular ve pompalar daha büyük olmak zorundadır; boş kütle artar ve bu performansı düşürür. Karşılığında verimi yüksektir: LH₂+LOX motorlarında boşlukta özgül itki 450 saniyeye kadar çıkar; örneğin RS-25 için 453 s, RL10 için 433 s, Vulcain 2 için 433 s, RS-68 için 409 s verilir. Bu yüzden düşük yoğunluklu hidrojen genellikle boşlukta çalışan üst kademelerde tercih edilir.

Saklama sorunları

  • Buharlaşma kaybı: yalıtımlı kaplarda bile düşük sıcaklık korunması zordur; hidrojen tipik olarak günde yaklaşık yüzde 1 kaybolur. Bu yüzden kriyojenik itici maddeler geri sayım boyunca sürekli tamamlanır.
  • Yalıtım: özel ısı yalıtımlı kaplar gerekir. Dewar şişesi, aralarında yüksek vakum bulunan çift cidarlı bir kaptır.
  • Sızıntı ve güvenlik: yalıtımı yetersiz LH₂ kabının dışında hava yoğuşur; bu oksijence zenginleşmeye ve yanıcı malzemenin kendiliğinden tutuşmasına yol açabilir. LOX organik malzemelerin hızla ve şiddetle yanmasına yol açan çok güçlü bir oksitleyicidir. Soğuk yanığı da bir tehlikedir.
Aynı sıvı hidrojen tankı, tahribatsız muayene öncesinde farklı bir açıdan
NASA/Eric Bordelon

Tarihçe

Hidrojen 1898'de James Dewar tarafından sıvılaştırıldı; ölçülebilir miktarda sıvı oksijen ilk kez 1883'te Wróblewski ve Olszewski tarafından üretildi. LOX, 1926'da Robert H. Goddard'ın ilk sıvı yakıtlı roketinde oksitleyici olarak kullanıldı; İkinci Dünya Savaşı'ndaki V-2 de LOX kullandı. Kriyojenik roket motorlarının ilk olarak ABD'de Atlas-Centaur'da uçurulduğu kaydedilir; bu motorlar Saturn V ile Ay'a ulaşmada ana etkenlerden biri sayılır. Rejeneratif soğutma (yakıtın lüle çevresinde dolaştırılması) Eugen Sänger tarafından 1940'larda önerildi ve Saturn V'in tüm motorları bu tasarımı kullandı.

Kullanan roketler

  • Space Launch System (SLS): LOX/LH₂ çekirdek ve üst kademe; çekirdekte dört RS-25 motoru bulunur ve çekirdek kademe yaklaşık 64,6 m (212 ft) yüksekliğindedir.
  • Space Shuttle: hidrojen/oksijen, RS-25 (SSME) motorlarıyla.
  • Ariane 5 ve Ariane 6: Vulcain/Vulcain 2 motorları; Ariane 6'da kademelerin çoğu LOX/LH₂.
  • Delta IV: RS-68 motoru; Delta IV Heavy LH₂/LOX ile fırlatılır.
  • Centaur üst kademesi: LOX/LH₂.
  • Starship, New Glenn ve Vulcan: LOX/sıvı metan.

LOX/gazyağı (RP-1) ise "yarı kriyojenik" sayılır; Atlas V, Falcon 9 ve Soyuz bunun örnekleridir. Sıvı metanın yoğunluğu (422,8 g/L) sıvı hidrojeninkinden (70,85 g/L) çok yüksektir; bu yüzden aynı kütle için daha küçük bir tank yeter. Bu konular sıvı yakıtlı roket motoru maddesinde de geçer.

Sık karıştırılanlar

  • "Kriyojenik, uzayın soğuğu yüzündendir": değil. Nedeni sıvılaştırmanın yoğunluk ve basınç avantajıdır.
  • Kriyojenik ≠ yalnızca hidrojen: oksijen ve metan da kriyojeniktir.
  • Kriyojenik ≠ yarı kriyojenik: LOX/gazyağı (RP-1) kullanan sistemlerde yalnız oksitleyici kriyojeniktir; bu yüzden yarı kriyojenik denir.

İlgili terimlerTümü →

Fırlatma rampasıLaunch padFırlatma rampası, roketin dikey olarak ateşlendiği yerüstü tesisidir: fırlatma platformu, kule, alev kanalı, yakıt tesisatı ve ses bastırma sistemi birlikte çalışır.Fırlatma aracıLaunch vehicleFırlatma aracı, bir yükü ya da mürettebatlı uzay aracını Dünya yüzeyinden uzaya taşıyan, genellikle roketle çalışan taşıyıcıdır; çoğu çok kademeli bir roket biçimindedir.Güneş yelkeniSolar sailGüneş yelkeni, Güneş ışığının yüzeye uyguladığı basıncı kullanan, yakıt harcamayan ve geniş bir yansıtıcı filmle ilerleyen uzay aracı itki yöntemidir.Hibrit roket motoruHybrid-propellant rocketHibrit roket motoru, katı yakıtı sıvı ya da gaz hâlindeki oksitleyiciyle yakan, kısılıp yeniden ateşlenebilen bir roket türüdür; Türkiye'nin Ay görevi de hibrit itkiyle uçacak.İyon motoruIon thruster (ion engine)Ksenon atomlarını iyonlaştırıp elektrikle saniyede onlarca kilometre hıza çıkaran iyon motorları, çok küçük itkiyle Dawn ve BepiColombo gibi araçları uzak hedeflere taşıdı.Alt yörünge uçuşuSub-orbital spaceflightAracın uzaya ulaştığı ama yörünge hızına erişmediği için tam bir tur atmadan Dünya'ya geri düştüğü uzay uçuşu. Yolculara birkaç dakikalık ağırlıksızlık yaşatır.Isı kalkanıHeat shieldAtmosfere giren bir uzay aracını aşırı ısıdan koruyan, ablatif veya yalıtkan malzemeden yapılmış koruyucu katman.Atmosfere girişAtmospheric entryBir uzay aracının, göktaşının veya sondanın bir gezegenin atmosferine büyük hızla dalıp sürtünme ve sıkışma nedeniyle aşırı ısınarak yavaşlaması.

Bu konudaki haberler

  1. NASA'nın LOXSAT sayfası güncellendi: Yörüngede sıvı oksijen depolama ve aktarma denemesiNASA'nın LOXSAT sayfası güncellendi: Yörüngede sıvı oksijen depolama ve aktarma denemesi17 Kasım 2026, 19:33

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

KimdirTümü →

  1. Christophe GalfardChristophe GalfardFransa
  2. Erika Böhm-VitenseErika Böhm-VitenseAlmanya
  3. Peter WardPeter WardABD
  4. Elias LönnrotElias LönnrotFinlandiya
  5. Pierre ChristinPierre ChristinFransa

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar