Kozmik toz
Kozmik toz, yıldızlararası ortamda gaza karışmış mikrometre altı silikat ve karbon taneleridir; ışığı sönümler, kızılötesinde ışır ve yıldızların ile gezegenlerin ham maddesini oluşturur.
- İngilizce karşılığı
- Cosmic dust (interstellar dust)
- İlgili alan
- Astrofizik
Kozmik toz, gökadaların yıldızlararası ortamında gaza karışmış, boyutları genellikle mikrometrenin altında kalan katı tanelerdir. Samanyolu'nda yıldızlararası ortamın kütlece yüzde 99'u gaz, yüzde 1'i tozdur; ama bu küçük pay, görünür ışığı engelleyecek, yeni yıldızları ve gezegenleri doğuracak kadar önemlidir. Bu madde yıldızlararası ve gökada içi tozu anlatır; Dünya'ya düşen toz için Dünya'ya her gün ne kadar uzay tozu ve göktaşı düşer? sayfasına bakın.
Neyden yapılmıştır, nereden gelir?
Toz tanelerinin ana bileşenleri silikatlar gibi ateşe dayanıklı mineraller, grafit ve amorf karbondur. Bunlara polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) eklenir; evrendeki karbonun yüzde 20'sinden fazlasının PAH'larla ilişkili olabileceği belirtilir. Soğuk ve yoğun bulutlarda taneler buz mantosuyla kaplanır ve seyrek ortamdakilerden ortalama olarak daha büyük olur. Tane boyutu dağılımı küçüklerin çok, büyüklerin az olduğu bir yapıdadır.
Toz, ölmekte olan yıldızların çevresinde oluşur. Kırmızı devler, karbon yıldızları, novalar ve süpernovaların çevresindeki gaz içinde tanelere yoğunlaşır, sonra yıldız rüzgârlarıyla yıldızlararası uzaya savrulur. Soğuk, evrimleşmiş oksijence zengin devlerin tayfında 9,7 mikrometredeki salım silikat tozunun, 11,5 mikrometredeki salım silisyum karbürün imzasıdır. Webb, kırmızıya kayması yaklaşık 7 olan çok uzak bir kaynakta karbonca zengin toz tanelerinin kimyasal izini de gözlemledi.
Sönümleme ve kızıllaşma
Gökbilimcilerin toz karşısındaki asıl sıkıntısı sönümleme (extinction) olur: kaynak ile gözlemci arasındaki toz ve gaz ışığı soğurur ve saçar. Toz mavi dalga boylarını kırmızıdan daha etkili soğurup saçtığı için yıldızlar olduğundan daha kırmızı görünür; buna kızıllaşma denir. Güneş çevresinde görsel sönümleme kiloparsek başına yaklaşık 0,7-1,0 kadirdir; yani yıldızın parlaklığı her kiloparsekte kabaca yarıya iner. Samanyolu için tipik R(V) değeri 3,1'dir ve bu değer tane boyutuyla ilişkilidir. Gökada merkezi yönünde ise optik sönümleme 30 kadiri aşar; yani bir trilyon görünür fotondan birden azı geçebilir.
Gökadanın diskine yakın bölgelerde sönümleme o kadar fazladır ki arka plandaki gökadalar görünür ışıkta saklı kalır; bu şeride kaçınma bölgesi denir ve oradaki gökadalar ancak radyo ve kızılötesi gözlemlerle bulunur. Soğuk, yoğun bulutlar o kadar koyudur ki Samanyolu'nun parlak fonunda karanlık yamalar gibi görünür; Büyük Yarık ve Kömür Çuvalı bunun çıplak gözle görülen örnekleridir. Toz etkisi dalga boyu arttıkça hızla azalır ve 5 mikrometrenin ötesinde, orta kızılötesinde neredeyse önemsizleşir; bu yüzden kızılötesi teleskoplar tozun arkasını görür.

Verileri göster
| Tozun kütle payı | %1 |
|---|---|
| Güneş çevresinde sönümleme | 0,7-1,0 kadir/kpc |
| Gökada merkezi yönünde | 30 kadirden fazla |
| Soğuk moleküler bulut | 10-20 K |
Isıl kızılötesi ışıma
Toz yıldız ışığını soğurunca ısınır ve bu enerjiyi kızılötesinde yeniden salar. Sıcaklığı ışıma rengini belirler; bu yüzden toz, ısıl ışımasıyla haritalanabilir. NASA'nın Spitzer'ı, WISE ve ESA'nın Herschel'iyle birleştirilen Orion Bulutsusu görüntüsünde maviler büyük yıldızların ısıttığı sıcak tozu, yeşiller kavitelerin kenarlarındaki daha soğuk tozu, kırmızılar ise yaklaşık -440 °F (yaklaşık 11 K) sıcaklıktaki çok soğuk tozu gösterir. Turuncu iplikler, tozun yeni yıldızlar oluşturmak üzere yoğunlaştığı yerlerdir. Spitzer, 3 ile 180 mikrometre arasındaki ısıl ışımayı yakaladı. ESA'nın Planck uydusu 14 Mayıs 2009'da fırlatıldı, 23 Ekim 2013'te kapatıldı; 300 mikrometre ile 11,1 milimetre arasında ölçtü ve Mart 2010'da Güneş'in 500 ışık yılı çevresindeki toz yoğunlaşmalarını gösteren ilk görüntülerini yayımladı.

Taneler küre değildir ve gökadanın manyetik alanıyla hizalanma eğilimindedir; arkadan gelen yıldız ışığını bu yüzden kutuplarlar. Planck'ın kutuplanmış toz haritaları galaktik manyetik alanın yönünü çıkarmak için bu etkiyi kullanır.

Yıldız ve gezegen oluşumundaki rolü
Toz, yıldız oluşumunda pasif bir perde değildir. İki hidrojen atomu bir tane yüzeyinde buluşup moleküler hidrojen oluşturabilir ve açığa çıkan enerjiyi tane ve gazla paylaşır. Soğuk moleküler bulutlarda (10-20 K) taneler buz mantosuyla kaplanır; yıldız oluşumunun ilk evreleri bu ortamda başlar (yıldız oluşum bölgeleri). Taneler ayrıca gazla çarpışarak ısı alışverişi yapar. Yıldızın çevresindeki diskte kaya ve buzdan küçük taneler birleşerek gezegen tohumlarını (gezegenimsileri) oluşturur (gezegen öncesi disk); disklerin ortalama yaşının yaklaşık 10 milyon yıl olduğu tahmin ediliyor. Toz böylece gezegenlerin ham maddesidir.
Sık karıştırılanlar
- Yıldızlararası toz ≠ gezegenler arası toz: Dünya'ya düşen mikrometeoroitler ve gezegenler arası toz Güneş Sistemi'ne aittir; burada anlatılan toz gökada ölçeğindedir.
- Toz ≠ gaz bulutu: bulutsunun kütlesinin çok büyük kısmı gazdır; toz yalnızca yaklaşık yüzde 1'idir, ama ışığı belirleyen odur.
- Kızıllaşma ≠ kırmızıya kayma: biri tozun ışığı rengini değiştirmesi, öteki hareket ya da genişleme sonucu dalga boyunun uzamasıdır.





















