23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Kozmik toz

Kozmik toz, yıldızlararası ortamda gaza karışmış mikrometre altı silikat ve karbon taneleridir; ışığı sönümler, kızılötesinde ışır ve yıldızların ile gezegenlerin ham maddesini oluşturur.

İngilizce karşılığı
Cosmic dust (interstellar dust)
İlgili alan
Astrofizik

Kozmik toz, gökadaların yıldızlararası ortamında gaza karışmış, boyutları genellikle mikrometrenin altında kalan katı tanelerdir. Samanyolu'nda yıldızlararası ortamın kütlece yüzde 99'u gaz, yüzde 1'i tozdur; ama bu küçük pay, görünür ışığı engelleyecek, yeni yıldızları ve gezegenleri doğuracak kadar önemlidir. Bu madde yıldızlararası ve gökada içi tozu anlatır; Dünya'ya düşen toz için Dünya'ya her gün ne kadar uzay tozu ve göktaşı düşer? sayfasına bakın.

Neyden yapılmıştır, nereden gelir?

Toz tanelerinin ana bileşenleri silikatlar gibi ateşe dayanıklı mineraller, grafit ve amorf karbondur. Bunlara polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) eklenir; evrendeki karbonun yüzde 20'sinden fazlasının PAH'larla ilişkili olabileceği belirtilir. Soğuk ve yoğun bulutlarda taneler buz mantosuyla kaplanır ve seyrek ortamdakilerden ortalama olarak daha büyük olur. Tane boyutu dağılımı küçüklerin çok, büyüklerin az olduğu bir yapıdadır.

Toz, ölmekte olan yıldızların çevresinde oluşur. Kırmızı devler, karbon yıldızları, novalar ve süpernovaların çevresindeki gaz içinde tanelere yoğunlaşır, sonra yıldız rüzgârlarıyla yıldızlararası uzaya savrulur. Soğuk, evrimleşmiş oksijence zengin devlerin tayfında 9,7 mikrometredeki salım silikat tozunun, 11,5 mikrometredeki salım silisyum karbürün imzasıdır. Webb, kırmızıya kayması yaklaşık 7 olan çok uzak bir kaynakta karbonca zengin toz tanelerinin kimyasal izini de gözlemledi.

Sönümleme ve kızıllaşma

Gökbilimcilerin toz karşısındaki asıl sıkıntısı sönümleme (extinction) olur: kaynak ile gözlemci arasındaki toz ve gaz ışığı soğurur ve saçar. Toz mavi dalga boylarını kırmızıdan daha etkili soğurup saçtığı için yıldızlar olduğundan daha kırmızı görünür; buna kızıllaşma denir. Güneş çevresinde görsel sönümleme kiloparsek başına yaklaşık 0,7-1,0 kadirdir; yani yıldızın parlaklığı her kiloparsekte kabaca yarıya iner. Samanyolu için tipik R(V) değeri 3,1'dir ve bu değer tane boyutuyla ilişkilidir. Gökada merkezi yönünde ise optik sönümleme 30 kadiri aşar; yani bir trilyon görünür fotondan birden azı geçebilir.

Gökadanın diskine yakın bölgelerde sönümleme o kadar fazladır ki arka plandaki gökadalar görünür ışıkta saklı kalır; bu şeride kaçınma bölgesi denir ve oradaki gökadalar ancak radyo ve kızılötesi gözlemlerle bulunur. Soğuk, yoğun bulutlar o kadar koyudur ki Samanyolu'nun parlak fonunda karanlık yamalar gibi görünür; Büyük Yarık ve Kömür Çuvalı bunun çıplak gözle görülen örnekleridir. Toz etkisi dalga boyu arttıkça hızla azalır ve 5 mikrometrenin ötesinde, orta kızılötesinde neredeyse önemsizleşir; bu yüzden kızılötesi teleskoplar tozun arkasını görür.

Kozmik tozun rakamları
Uzay Gündem
Verileri göster
Tozun kütle payı%1
Güneş çevresinde sönümleme0,7-1,0 kadir/kpc
Gökada merkezi yönünde30 kadirden fazla
Soğuk moleküler bulut10-20 K

Isıl kızılötesi ışıma

Toz yıldız ışığını soğurunca ısınır ve bu enerjiyi kızılötesinde yeniden salar. Sıcaklığı ışıma rengini belirler; bu yüzden toz, ısıl ışımasıyla haritalanabilir. NASA'nın Spitzer'ı, WISE ve ESA'nın Herschel'iyle birleştirilen Orion Bulutsusu görüntüsünde maviler büyük yıldızların ısıttığı sıcak tozu, yeşiller kavitelerin kenarlarındaki daha soğuk tozu, kırmızılar ise yaklaşık -440 °F (yaklaşık 11 K) sıcaklıktaki çok soğuk tozu gösterir. Turuncu iplikler, tozun yeni yıldızlar oluşturmak üzere yoğunlaştığı yerlerdir. Spitzer, 3 ile 180 mikrometre arasındaki ısıl ışımayı yakaladı. ESA'nın Planck uydusu 14 Mayıs 2009'da fırlatıldı, 23 Ekim 2013'te kapatıldı; 300 mikrometre ile 11,1 milimetre arasında ölçtü ve Mart 2010'da Güneş'in 500 ışık yılı çevresindeki toz yoğunlaşmalarını gösteren ilk görüntülerini yayımladı.

Orion Bulutsusu kızılötesinde: ağır yıldızların ışınımıyla oyulmuş büyük boşluklar ve toz tanelerinin parçalanmasıyla oluşan yapılar.
ESA/NASA/JPL-Caltech

Taneler küre değildir ve gökadanın manyetik alanıyla hizalanma eğilimindedir; arkadan gelen yıldız ışığını bu yüzden kutuplarlar. Planck'ın kutuplanmış toz haritaları galaktik manyetik alanın yönünü çıkarmak için bu etkiyi kullanır.

Planck uydusu
ESA/NASA/JPL-Caltech

Yıldız ve gezegen oluşumundaki rolü

Toz, yıldız oluşumunda pasif bir perde değildir. İki hidrojen atomu bir tane yüzeyinde buluşup moleküler hidrojen oluşturabilir ve açığa çıkan enerjiyi tane ve gazla paylaşır. Soğuk moleküler bulutlarda (10-20 K) taneler buz mantosuyla kaplanır; yıldız oluşumunun ilk evreleri bu ortamda başlar (yıldız oluşum bölgeleri). Taneler ayrıca gazla çarpışarak ısı alışverişi yapar. Yıldızın çevresindeki diskte kaya ve buzdan küçük taneler birleşerek gezegen tohumlarını (gezegenimsileri) oluşturur (gezegen öncesi disk); disklerin ortalama yaşının yaklaşık 10 milyon yıl olduğu tahmin ediliyor. Toz böylece gezegenlerin ham maddesidir.

Sık karıştırılanlar

  • Yıldızlararası toz ≠ gezegenler arası toz: Dünya'ya düşen mikrometeoroitler ve gezegenler arası toz Güneş Sistemi'ne aittir; burada anlatılan toz gökada ölçeğindedir.
  • Toz ≠ gaz bulutu: bulutsunun kütlesinin çok büyük kısmı gazdır; toz yalnızca yaklaşık yüzde 1'idir, ama ışığı belirleyen odur.
  • Kızıllaşma ≠ kırmızıya kayma: biri tozun ışığı rengini değiştirmesi, öteki hareket ya da genişleme sonucu dalga boyunun uzamasıdır.

İlgili terimlerTümü →

Önyıldız (protoyıldız)ProtostarÖnyıldız, moleküler bulutun çöken bir parçasından doğan, kütle toplayan ve çekirdeğinde henüz hidrojen füzyonu başlamamış genç yıldız nesnesidir.Galaksi dönme eğrisiGalaxy rotation curveGalaksi dönme eğrisi, yıldız ve gazın yörünge hızını merkezden uzaklığa göre gösterir; dış bölgelerde düşmeyip düz kalması karanlık madde ve MOND tartışmasının çıkış noktasıdır.Ters kare yasasıInverse-square lawTers kare yasası, bir noktadan yayılan ışığın, kütleçekiminin ya da elektrik kuvvetinin şiddetinin uzaklığın karesiyle azaldığını söyler: uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine düşer.Tayf türü (yıldız sınıflandırması)Spectral type (stellar classification)Tayf türü, yıldızları ışığındaki soğurma çizgilerine göre O, B, A, F, G, K, M harfleriyle en sıcaktan en soğuğa sıralayan sınıflandırmadır; Güneş G2V'dir.Işık hızıSpeed of lightIşık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.Aşırı dev yıldızSupergiant starAşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.Süpernova kalıntısıSupernova remnantSüpernova kalıntısı, patlayan bir yıldızın fırlattığı madde ile süpürdüğü gazın şok dalgasıyla genişleyen bulutudur; Yengeç Bulutsusu ve Cassiopeia A en bilinen örnekleridir.Yıldız rüzgârıStellar windYıldız rüzgârı, bir yıldızın üst atmosferinden uzaya sürekli akan gaz akımıdır; Güneş'te hafif, kütleli yıldızlarda ise milyonlarca kat güçlü ve çok daha hızlıdır.

Bu konudaki haberler

  1. 2.884 süpernovalık Unite kataloğu: Karanlık enerji zamanla değişiyor olabilir2.884 süpernovalık Unite kataloğu: Karanlık enerji zamanla değişiyor olabilir30 Ekim 2026, 16:10
  2. Enceladus'un buz taneleri, okyanus suyunun yavaş donduğunu gösteriyorEnceladus'un buz taneleri, okyanus suyunun yavaş donduğunu gösteriyor4 Ekim 2026, 15:00
  3. Venüs bulutlarının altındaki gizemli pus: kaynağı gezegene yağan göktaşı tozu olabilirVenüs bulutlarının altındaki gizemli pus: kaynağı gezegene yağan göktaşı tozu olabilir2 Ekim 2026, 09:19
  4. Enceladus'ta yaşam izi aramak sanıldığından kolay olabilirEnceladus'ta yaşam izi aramak sanıldığından kolay olabilir30 Eylül 2026, 05:24

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar