21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Işık hızı

Işık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.

İngilizce karşılığı
Speed of light
İlgili alan
Astrofizik

Işık hızı (İngilizce speed of light; simgesi c), ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır. Değeri tam olarak 299 792 458 m/s'dir; kabaca saniyede 300 000 kilometre ya da saatte 1,08 milyar kilometre demektir. "Tam olarak" sözü abartı değildir: bu sayı bir ölçüm sonucu değil, 1983'ten beri tanımdır. Metre, ışığın boşlukta saniyenin 1/299 792 458'i kadar sürede aldığı yol olarak tanımlanmıştır. Bu yüzden bugün ışık hızı ölçümlerindeki iyileşmeler c'yi değil, metrenin ne kadar kesin gerçekleştirilebildiğini iyileştirir.

Artemis II görevinde çekilen karede Ay ile birlikte görünen ince Dünya hilali; iki gök cismi arasında ışık ortalama yaklaşık 1,3 saniyede yol alır
NASA/NASA Johnson Uzay Merkezi

Nasıl ölçüldü?

Işığın hızının sonlu olduğu uzun süre bilinmiyordu. Galileo'nun fenerlerle denemesi ve 1667'deki Accademia del Cimento denemesi sonuç vermedi; çünkü yerdeki bu mesafelerde gecikme saniyenin milyonda birkaçı kadardır. İlk nicel tahmin gökyüzünden geldi: Rømer, Jüpiter'in uydusu Io'nun dönemi Dünya Jüpiter'e yaklaşırken kısa, uzaklaşırken uzun göründüğünden, ışığın Dünya yörüngesinin çapını yaklaşık 22 dakikada kat ettiğini çıkardı. Huygens'in yörünge çapı tahminiyle birleştirince yaklaşık 220 000 km/s elde edildi. Bradley 1729'da ışığın sapmasından, ışığın Dünya'nın yörünge hızından yaklaşık 10 210 kat hızlı olduğunu bulup Güneş'ten Dünya'ya yolculuğu 8 dakika 12 saniye diye hesapladı (modern ortalama 8 dakika 19 saniye).

Ardından yer laboratuvarlarının dönemi geldi: Fizeau dişli çarkla yaklaşık 8 km'lik bir yol, Foucault dönen aynayla havada ve suda ışık hızı karşılaştırması yaptı. Maxwell 1865'te ışığın elektromanyetik bir dalga olduğunu ve hızının bu yüzden c olduğunu öne sürdü. Michelson, Pease ve Pearson 1930-35'te 1,6 kilometrelik bir vakum tüpü ve sekiz yüzlü bir dönen ayna kullandı. 1972'de bir lazer girişimölçeri, değeri 299 792 456,2 ± 1,1 m/s olarak ölçtü. 1983'te CGPM değeri sabitleyip metreyi ona göre yeniden tanımladı.

Işık hızı ölçümlerinde dönüm noktaları
Uzay Gündem
Verileri göster
1729Bradley: 301 000 km/s
1849Fizeau: 315 000 km/s
1862Foucault: 298 000 km/s
1926Michelson: 299 796 km/s
1972Evenson: 299 792,456 km/s
1983Tanım: 299 792,458 km/s
1930'larda Michelson'ın ışık hızını ölçmek için kullandığı 1,6 kilometrelik vakum tüplü düzeneğin şeması
H. H. Dunn, Popular Science, Eylül 1930, s. 18 (ABD'de kamu malı, Wikimedia Commons)

Özel görelilikteki yeri

Einstein 1905'te, boşluktaki ışık hızının kaynağın ya da gözlemcinin hareketinden bağımsız olduğunu temel varsayım olarak aldı. Bu, c'yi yalnızca ışığa ait bir sayı olmaktan çıkarıp uzay ile zamanı birbirine bağlayan bir sabite dönüştürdü: aralık (Δs)² = (Δct)² − (Δx)² − (Δy)² − (Δz)² biçiminde yazılır. Kütleli bir cismin hızı c'ye yaklaştıkça Lorentz çarpanı sonsuza gider; örneğin çarpan 2 iken hız yaklaşık 0,866c, çarpan 10 iken yaklaşık 0,995c'dir. Kütleli bir cisim c'ye ulaşamaz, çünkü bunun için sonsuz enerji gerekir; kütlesiz parçacıklar ise tam c ile gider. Kütleçekim dalgalarının hızı da c'dir.

Işığın yolculuk süreleri

Bu hız, ışık yılı gibi uzunluk birimlerinin de temelidir. NASA'ya göre ışık bir yılda 9,46 trilyon kilometre alır. Birkaç örnek:

  • Ay → Dünya: ortalama 384 400 km uzaklığı yaklaşık 1,3 saniyede.
  • Güneş → Dünya: yaklaşık 150 milyon km'yi yaklaşık 8 dakika 20 saniyede.
  • Mars: NASA'ya göre bir sinyal için 3 ile 22 dakika arası, konuma bağlı.
  • Neptün: ortalama 4,5 milyar km; yaklaşık 4 saat 10 dakika.
  • Proxima Centauri: yaklaşık 4,24 yıl.

Voyager 1 Kasım 2026'da Dünya'dan bir ışık-günü, yani yaklaşık 25,9 milyar km uzaklığa ulaşıyor; NASA'ya göre ona gönderilen bir sinyal 24 saatte varır, cevabı için 24 saat daha gerekir.

Işık her zaman c ile gitmez

Işık maddeli ortamda yavaşlar. Hız c/n olur; n kırılma indisidir. Hava için yaklaşık 1,0003 (yaklaşık 90 km/s yavaşlama), su için yaklaşık 1,3, cam için yaklaşık 1,5, elmas için yaklaşık 2,4'tür. Camda ışık yaklaşık 200 000 km/s hızla ilerler. Çok soğuk atom bulutlarında etkin hız birkaç m/s'ye kadar düşürülebilir; ama bu, atomlardaki soğurma ve yeniden yayma gecikmesidir.

Sık karıştırılanlar

  • "Hiçbir şey ışıktan hızlı olamaz" cümlesinin inceliği: bilgi, madde ve enerji c'den hızlı taşınamaz. Ama ışığın faz hızı ya da hızla süpürülen bir lazer noktası c'yi aşabilir; hiçbirinde bilgi bu hızla taşınmaz.
  • Evrenin genişlemesi: çok uzak galaksilerin kırmızıya kaymasından çıkan "uzaklaşma hızı" c'yi aşabilir; bu, uzayın kendisinin genişlemesinden gelir ve bir cismin uzayda hızlanması anlamına gelmez.
  • 2011 OPERA nötrino "anomalisi": bir deney hatasından kaynaklandı.
  • Işık yılı süre değil, uzunluk birimidir.

İlgili terimlerTümü →

Ters kare yasasıInverse-square lawTers kare yasası, bir noktadan yayılan ışığın, kütleçekiminin ya da elektrik kuvvetinin şiddetinin uzaklığın karesiyle azaldığını söyler: uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine düşer.Tayf türü (yıldız sınıflandırması)Spectral type (stellar classification)Tayf türü, yıldızları ışığındaki soğurma çizgilerine göre O, B, A, F, G, K, M harfleriyle en sıcaktan en soğuğa sıralayan sınıflandırmadır; Güneş G2V'dir.Aşırı dev yıldızSupergiant starAşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.Süpernova kalıntısıSupernova remnantSüpernova kalıntısı, patlayan bir yıldızın fırlattığı madde ile süpürdüğü gazın şok dalgasıyla genişleyen bulutudur; Yengeç Bulutsusu ve Cassiopeia A en bilinen örnekleridir.Yıldız rüzgârıStellar windYıldız rüzgârı, bir yıldızın üst atmosferinden uzaya sürekli akan gaz akımıdır; Güneş'te hafif, kütleli yıldızlarda ise milyonlarca kat güçlü ve çok daha hızlıdır.Wolf-Rayet yıldızıWolf–Rayet starWolf-Rayet yıldızı, dış hidrojen katmanını güçlü rüzgârlarla uzaya savurmuş, geniş salma çizgileriyle tanınan, son derece sıcak ve kısa ömürlü dev kütleli bir yıldızdır.Hızlı radyo patlamasıFast radio burst (FRB)Hızlı radyo patlaması, çoğu başka gökadalardan gelen ve yalnızca birkaç milisaniye süren, kaynağı hâlâ tam anlaşılamamış son derece güçlü bir radyo dalgası parlamasıdır.Gelgit bozulması olayıTidal disruption event (TDE)Gelgit bozulması olayı, süper kütleli bir kara deliğe fazla yaklaşan yıldızın gelgit kuvvetiyle parçalanıp aylarca, hatta yıllarca parlayan bir ışık patlaması üretmesidir.

Bu konudaki haberler

  1. E.T.'nin eve çağrısı gerçekte ne kadar sürerdi? Voyager 1'in ışık günü karnesiE.T.'nin eve çağrısı gerçekte ne kadar sürerdi? Voyager 1'in ışık günü karnesi19 Kasım 2026, 13:39
  2. Vakıf'taki gibi bir galaktik imparatorluk mümkün mü? Kardashev ölçeğiVakıf'taki gibi bir galaktik imparatorluk mümkün mü? Kardashev ölçeği18 Kasım 2026, 16:15
  3. High Life'taki gibi dönen bir kara delikten enerji çekmek mümkün mü?High Life'taki gibi dönen bir kara delikten enerji çekmek mümkün mü?28 Ekim 2026, 13:43
  4. Uzay Yolu'ndaki warp sürücüsü mümkün mü? Alcubierre metriği ve negatif enerjiUzay Yolu'ndaki warp sürücüsü mümkün mü? Alcubierre metriği ve negatif enerji16 Ekim 2026, 19:15
  5. The Expanse neden en gerçekçi uzay dizisi sayılıyor? İvme, Ceres ve KuşaklılarThe Expanse neden en gerçekçi uzay dizisi sayılıyor? İvme, Ceres ve Kuşaklılar16 Ekim 2026, 19:15
  6. Star Trek'teki gibi insan ışınlanabilir mi?Star Trek'teki gibi insan ışınlanabilir mi?11 Ekim 2026, 00:05

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

KimdirTümü →

  1. Christophe GalfardChristophe GalfardFransa
  2. Erika Böhm-VitenseErika Böhm-VitenseAlmanya
  3. Peter WardPeter WardABD
  4. Elias LönnrotElias LönnrotFinlandiya
  5. Pierre ChristinPierre ChristinFransa

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar