Işık hızı
Işık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.
- İngilizce karşılığı
- Speed of light
- İlgili alan
- Astrofizik
Işık hızı (İngilizce speed of light; simgesi c), ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır. Değeri tam olarak 299 792 458 m/s'dir; kabaca saniyede 300 000 kilometre ya da saatte 1,08 milyar kilometre demektir. "Tam olarak" sözü abartı değildir: bu sayı bir ölçüm sonucu değil, 1983'ten beri tanımdır. Metre, ışığın boşlukta saniyenin 1/299 792 458'i kadar sürede aldığı yol olarak tanımlanmıştır. Bu yüzden bugün ışık hızı ölçümlerindeki iyileşmeler c'yi değil, metrenin ne kadar kesin gerçekleştirilebildiğini iyileştirir.

Nasıl ölçüldü?
Işığın hızının sonlu olduğu uzun süre bilinmiyordu. Galileo'nun fenerlerle denemesi ve 1667'deki Accademia del Cimento denemesi sonuç vermedi; çünkü yerdeki bu mesafelerde gecikme saniyenin milyonda birkaçı kadardır. İlk nicel tahmin gökyüzünden geldi: Rømer, Jüpiter'in uydusu Io'nun dönemi Dünya Jüpiter'e yaklaşırken kısa, uzaklaşırken uzun göründüğünden, ışığın Dünya yörüngesinin çapını yaklaşık 22 dakikada kat ettiğini çıkardı. Huygens'in yörünge çapı tahminiyle birleştirince yaklaşık 220 000 km/s elde edildi. Bradley 1729'da ışığın sapmasından, ışığın Dünya'nın yörünge hızından yaklaşık 10 210 kat hızlı olduğunu bulup Güneş'ten Dünya'ya yolculuğu 8 dakika 12 saniye diye hesapladı (modern ortalama 8 dakika 19 saniye).
Ardından yer laboratuvarlarının dönemi geldi: Fizeau dişli çarkla yaklaşık 8 km'lik bir yol, Foucault dönen aynayla havada ve suda ışık hızı karşılaştırması yaptı. Maxwell 1865'te ışığın elektromanyetik bir dalga olduğunu ve hızının bu yüzden c olduğunu öne sürdü. Michelson, Pease ve Pearson 1930-35'te 1,6 kilometrelik bir vakum tüpü ve sekiz yüzlü bir dönen ayna kullandı. 1972'de bir lazer girişimölçeri, değeri 299 792 456,2 ± 1,1 m/s olarak ölçtü. 1983'te CGPM değeri sabitleyip metreyi ona göre yeniden tanımladı.

Verileri göster
| 1729 | Bradley: 301 000 km/s |
|---|---|
| 1849 | Fizeau: 315 000 km/s |
| 1862 | Foucault: 298 000 km/s |
| 1926 | Michelson: 299 796 km/s |
| 1972 | Evenson: 299 792,456 km/s |
| 1983 | Tanım: 299 792,458 km/s |

Özel görelilikteki yeri
Einstein 1905'te, boşluktaki ışık hızının kaynağın ya da gözlemcinin hareketinden bağımsız olduğunu temel varsayım olarak aldı. Bu, c'yi yalnızca ışığa ait bir sayı olmaktan çıkarıp uzay ile zamanı birbirine bağlayan bir sabite dönüştürdü: aralık (Δs)² = (Δct)² − (Δx)² − (Δy)² − (Δz)² biçiminde yazılır. Kütleli bir cismin hızı c'ye yaklaştıkça Lorentz çarpanı sonsuza gider; örneğin çarpan 2 iken hız yaklaşık 0,866c, çarpan 10 iken yaklaşık 0,995c'dir. Kütleli bir cisim c'ye ulaşamaz, çünkü bunun için sonsuz enerji gerekir; kütlesiz parçacıklar ise tam c ile gider. Kütleçekim dalgalarının hızı da c'dir.
Işığın yolculuk süreleri
Bu hız, ışık yılı gibi uzunluk birimlerinin de temelidir. NASA'ya göre ışık bir yılda 9,46 trilyon kilometre alır. Birkaç örnek:
- Ay → Dünya: ortalama 384 400 km uzaklığı yaklaşık 1,3 saniyede.
- Güneş → Dünya: yaklaşık 150 milyon km'yi yaklaşık 8 dakika 20 saniyede.
- Mars: NASA'ya göre bir sinyal için 3 ile 22 dakika arası, konuma bağlı.
- Neptün: ortalama 4,5 milyar km; yaklaşık 4 saat 10 dakika.
- Proxima Centauri: yaklaşık 4,24 yıl.
Voyager 1 Kasım 2026'da Dünya'dan bir ışık-günü, yani yaklaşık 25,9 milyar km uzaklığa ulaşıyor; NASA'ya göre ona gönderilen bir sinyal 24 saatte varır, cevabı için 24 saat daha gerekir.
Işık her zaman c ile gitmez
Işık maddeli ortamda yavaşlar. Hız c/n olur; n kırılma indisidir. Hava için yaklaşık 1,0003 (yaklaşık 90 km/s yavaşlama), su için yaklaşık 1,3, cam için yaklaşık 1,5, elmas için yaklaşık 2,4'tür. Camda ışık yaklaşık 200 000 km/s hızla ilerler. Çok soğuk atom bulutlarında etkin hız birkaç m/s'ye kadar düşürülebilir; ama bu, atomlardaki soğurma ve yeniden yayma gecikmesidir.
Sık karıştırılanlar
- "Hiçbir şey ışıktan hızlı olamaz" cümlesinin inceliği: bilgi, madde ve enerji c'den hızlı taşınamaz. Ama ışığın faz hızı ya da hızla süpürülen bir lazer noktası c'yi aşabilir; hiçbirinde bilgi bu hızla taşınmaz.
- Evrenin genişlemesi: çok uzak galaksilerin kırmızıya kaymasından çıkan "uzaklaşma hızı" c'yi aşabilir; bu, uzayın kendisinin genişlemesinden gelir ve bir cismin uzayda hızlanması anlamına gelmez.
- 2011 OPERA nötrino "anomalisi": bir deney hatasından kaynaklandı.
- Işık yılı süre değil, uzunluk birimidir.






















