Işık kirliliği

Işık kirliliği, yapay aydınlatmanın gereksiz yere gökyüzüne saçılması ya da gereğinden güçlü kullanılması sonucu gece gökyüzünün parlaması ve soluk gök cisimlerinin görünmez olmasıdır. Gökbilimcinin en büyük düşmanlarından biridir, ama etkileri yalnızca gözlemle sınırlı değildir.

Nasıl oluşur?

Sokak lambaları, reklam panoları, stadyumlar ve binaların dış aydınlatması ışığın bir kısmını aşağı değil yukarıya ya da yana yollar. Bu ışık atmosferdeki hava molekülleri, toz ve nem damlacıklarına çarparak her yöne saçılır. Sonuçta kentin üzerinde, kilometrelerce uzaktan bile görülebilen turuncu bir "ışık kubbesi" oluşur. Gökyüzü arka planı parlayınca soluk yıldızların ve bulutsuların kontrastı kaybolur; tıpkı gündüz yıldızların görünmemesi gibi.

Uzmanlar ışık kirliliğini birkaç türe ayırır: gökyüzü parlaması, gözü kamaştıran parlama, komşu mülke taşan ışık ve gereksiz yere yanık bırakılan aydınlatma. Ayrıca ışığın rengi de önemlidir. Mavi ağırlıklı beyaz LED'ler atmosferde kırmızımsı ışıktan daha fazla saçılır, bu yüzden eski sodyum lambalardan LED'e geçiş, bazı yerlerde gökyüzü parlamasını azaltmak yerine artırdı.

Karanlığı ölçmek için en yaygın araç, John Bortle'nin 2001'de önerdiği Bortle ölçeğidir. Ölçek 1'den 9'a gider: 1. sınıf bozulmamış, gerçekten karanlık bir gökyüzünü, 9. sınıf ise kent merkezinin gökyüzünü anlatır. Kent merkezinde çıplak gözle yalnızca en parlak yıldızlar seçilirken, 1. sınıf bir gökyüzünde Samanyolu bile ayrıntılarıyla görülür.

Örnekler

• 2016'da Science Advances dergisinde yayımlanan bir dünya atlası, insanlığın yaklaşık yüzde 83'ünün ışıkla kirlenmiş gökyüzü altında yaşadığını, Avrupalıların ve Amerikalıların ise yüzde 99'unun bu durumda olduğunu bildirdi. Aynı çalışmaya göre insanlığın yaklaşık üçte biri, Samanyolu'nu artık göremiyor.
• Uydudan çekilen gece görüntülerinde büyük kentler, kıyı şeritleri ve otoyol ağları parlak lekeler hâlinde çıkar.
• Büyük araştırma gözlemevleri bu yüzden Şili'deki Atacama Çölü, Kanarya Adaları ya da Hawaii'deki dağ zirveleri gibi ıssız yerlere kurulur.
• Uluslararası Karanlık Gökyüzü Birliği, ışığın korunduğu alanları "karanlık gökyüzü parkı" olarak tescil eder.

Etkiler gökbilimle sınırlı değildir. Göçmen kuşlar aydınlık kentlere çekilip çarpar, yeni çıkan deniz kaplumbağası yavruları denizi bulmak için ay ışığı yerine kıyıdaki lambalara yönelir, böcekler lambaların etrafında tükenir. Gece ışığına maruz kalmanın insanlarda uyku düzenini ve melatonin salgısını etkilediği de araştırmalarda gösterilmiştir.

Neden önemli?

Işık kirliliği, öteki kirlilik türlerinden farklı olarak lambayı kapatmak ya da doğru yönlendirmek kadar kolay çözülebilir. Aydınlatmayı yalnızca gerektiği yere, gerektiği süre ve gerektiği şiddette vermek hem enerji tasarrufu sağlar hem de gökyüzünü korur. Başlıca ilkeler şunlardır: ışığı yukarıya sızdırmayan tam korumalı armatürler, daha sıcak (düşük renk sıcaklıklı) lambalar, hareket sensörleri ve gece geç saatlerde kısma.

Bunun ötesinde, karanlık bir gökyüzü kültürel bir mirastır. Binlerce yıl boyunca her toplum aynı yıldızlara bakarak takvim, yön bulma ve mitoloji geliştirdi. Bugün birçok çocuk Samanyolu'nu hiç görmeden büyüyor.

Ne yapılabilir?

Çözüm genellikle karmaşık değildir. Yer yönetimleri, aydınlatma yönetmeliklerinde ışığın yalnızca gerekli yüzeye düşmesini, lamba üstlerinin kapalı olmasını ve gereksiz saatlerde söndürülmesini isteyebilir. Bireyler de bahçe ve balkon lambalarını aşağıya doğru çevirip hareket sensörü kullanarak katkıda bulunabilir. Gözlem yapmak isteyenler için kentin dışına, ışık haritalarında koyu görünen bölgelere gitmek en etkili yoldur. Gözün karanlığa uyum sağlaması yaklaşık yarım saat sürer; bu süre boyunca beyaz ışıklı telefon ekranından kaçınmak ve kırmızı ışıklı bir el feneri kullanmak gözlem kalitesini belirgin biçimde korur.

İlgili terimler

• Bortle ölçeği
• Görünür parlaklık (kadir)
• Karanlık gökyüzü parkı
• Gökyüzü parlaması
• Gözlemevi