Kavuşum

Kavuşum, iki gök cisminin (genellikle gezegenler, Ay ya da Güneş) gökyüzünde aynı boylama gelerek birbirlerine yakın görünmesidir. Yakınlık yalnızca bakış açısındandır; cisimler aslında birbirinden milyonlarca, hatta milyarlarca kilometre uzaktadır.

Nasıl işler?

Gezegenler Güneş çevresinde farklı hızlarla döner. Dünya'dan bakınca gökyüzünde ekliptik boyunca ilerlerler. Bir cisim diğerini yakaladığında ikisinin ekliptik boylamı aynı olur; bu an kavuşumdur. Gökbilimciler kavuşumu ekliptik boylamına ya da sağ açıklığa göre tanımlar. İki cismin gökyüzündeki ayrılığı ise çoğunlukla bir veya birkaç derece olur.

İç gezegenler olan Merkür ve Venüs için iki tür kavuşum vardır. Alt kavuşumda gezegen Dünya ile Güneş arasındadır ve görünmez. Üst kavuşumda gezegen Güneş'in ötesindedir. Dış gezegenler için ise yalnızca Güneş'in ardındaki kavuşum (Güneş'le kavuşum) söz konusudur; bu sırada gezegen Güneş'in parlaklığı içinde kalır ve gözlenemez.

İki gezegenin ardışık kavuşumları arasındaki süre onların sinodik periyodudur. Jüpiter'in yörünge süresi yaklaşık 11,86 yıl, Satürn'ün yaklaşık 29,46 yıldır. Bu iki gezegenin sinodik periyodu 1/(1/11,86 − 1/29,46) ≈ 19,9 yıldır. Yani Jüpiter ve Satürn yaklaşık 20 yılda bir kavuşur.

Örnekler

21 Aralık 2020'de Jüpiter ve Satürn yalnızca yaklaşık 6 yay dakikası kadar yakınlaştı; bu, dolunay çapının yaklaşık beşte biri kadar bir ayrılıktır. Bu kadar yakın bir kavuşum 1623'ten bu yana ilk kez gerçekleşti; kolay gözlenebilir koşullarda ise 1226'dan bu yana ilk kez oluştu. Bu olaya "Büyük Kavuşum" denir. Kepler ayrıca Beytüllahim Yıldızı'nın büyük bir kavuşum olabileceğini öne sürdü; bu görüş tarihçiler arasında tartışmalıdır.

Mars, Güneş'in arkasından geçerken yaklaşık iki hafta boyunca Güneş'le kavuşumda olur ve Güneş'in plazması radyo sinyallerini bozar. Bu yüzden NASA bu dönemde Mars'taki araçlara komut göndermeyi bırakır. Bu durum yaklaşık 26 ayda bir yaşanır.

Ay da her yeni ay evresinde Güneş'le kavuşumdadır. Ay ile bir gezegenin ya da parlak bir yıldızın kavuşumu ise çıplak gözle izlenmesi en kolay olaylardandır.

Tarihçe

Kavuşumlar, astronomi ve astrolojinin çok eski bir ortak konusuydu. Gökbilimciler bu olayları öngörmek için Babil çağından beri çizelgeler hazırlamıştır. Bugün gezegen konumları çok yüksek kesinlikle hesaplanabilir ve kavuşumlar yüzyıllar öncesinden bilinebilir.

Neden önemli?

Kavuşum, gökyüzü gözlemcilerinin ve fotoğrafçıların en çok sevdiği olaylardandır. Aynı zamanda uzay araçlarıyla haberleşme planını belirler. Kavuşumun tersi, yani bir cismin Güneş'in tam karşısında olması, karşı konumdur.

Bilmeye değer ayrıntılar

Kavuşum her zaman yakın görünüm demek değildir; gökyüzünde birkaç derece uzaklıktaki iki cisim de kavuşumda sayılır. Cisimlerin gökyüzündeki en küçük ayrılığı çoğunlukla kavuşum anıyla birebir örtüşmez, bu yüzden gökbilimciler ikisini ayrı hesaplar. Üç gezegenin birden toplandığı "üçlü kavuşumlar" ise çok nadirdir. Ay'ın çevresinden geçerken bir gezegenle kavuşması ise ayda bir olur; ince hilalin yanında bir gezegeni akşam alacasında görmek mümkündür. Çıplak gözle bunları izlemek için hava durumu ve ufuk açıklığı yeterlidir.

İlgili terimler

• Karşı konum (opozisyon)
• Ekliptik
• Sinodik dönem
• Okültasyon (örtülme)
• Sağ açıklık ve dik açıklık