Kutup Yıldızı (Demirkazık)

Kutup Yıldızı (Polaris; Bayer adlandırmasıyla Alfa Ursae Minoris), Dünya'nın dönme ekseninin kuzeye uzandığı noktanın, yani kuzey gök kutbunun çok yakınında duran yıldızdır. Gece boyunca ve mevsimden mevsime gökyüzündeki öteki yıldızlar kuzey gök kutbunun etrafında dönerken bu yıldız yerinden pek oynamaz; bu yüzden yüzyıllardır yön bulmada ve seyirde kullanılır. Türkçede Kutup Yıldızı dışında Demirkazık, Kuzey Yıldızı ve Şimal Yıldızı adlarıyla da anılır. Demirkazık, kelimesi kelimesine "demir kazık" demektir.

Neden hep kuzeyi gösterir?

Dünya kendi ekseni etrafında dönerken eksen uzayda sabit bir yöne bakar. Bu yönün gökyüzündeki izdüşümü kuzey gök kutbudur ve gök küresi üzerindeki bütün yıldızlar bu noktanın çevresinde yavaşça döner. Polaris kutba o kadar yakındır ki bu dönüşte yalnızca küçücük bir daire çizer. Uzun pozlu bir fotoğrafta öteki yıldızlar belirgin yaylar bırakırken Polaris neredeyse bir nokta olarak kalır.

Yıldız tam kutupta değildir. 2018 değerlerine göre kutba yaklaşık 0,66 derece uzaklıktadır; kutba en çok yaklaşacağı tarih ise 2100 civarıdır ve o zaman bu uzaklık yaklaşık 0,45 dereceye iner. Yani Polaris kuzeyi göz kararı doğru gösterir, ama milimetrik bir kuzey işareti değildir.

Nasıl bulunur?

Polaris'i bulmanın en bilinen yolu Büyük Ayı'nın "kepçe"sinden geçer. Kepçenin ucundaki iki yıldızı (Alfa ve Beta Ursae Majoris, "işaretçiler" denir) birleştiren doğruyu kepçenin ağzı yönünde yaklaşık 30 derece, yani kol uzatıldığında üç yumruk kadar uzatırsanız Polaris'e varırsınız. Polaris Küçük Ayı takımyıldızının en parlak yıldızıdır ve bu "küçük kepçe"nin sapının ucunda durur. Küçük Ayı'nın Kochab ve Gama Ursae Minoris yıldızları da kutup yıldızının "bekçileri" olarak anılmıştır.

Polaris'in ufuktan yüksekliği, gözlemcinin enlemine eşittir. Bu yüzden seyirde enlem tayini için kullanılır; yıldızın kutuptan yaklaşık yarım derece kadar uzak olması, bu yöntemin payına bir belirsizlik bırakır. Kabaca Ankara (yaklaşık 40° kuzey) göğünde yaklaşık 40 derece yükseklikte, İstanbul'da (yaklaşık 41° kuzey) bir parça daha yüksekte görünür. Yıldız yalnız kuzey yarım kürede görülür; güney yarım kürenin kutup yıldızı olan Sigma Octantis ise yaklaşık 5,5 kadir parlaklığıyla gözle ancak seçilen bir yıldızdır.

Ne tür bir yıldızdır?

Gökyüzünün en parlak yıldızı değildir; kadiri yaklaşık 1,98 ile 47. sıradadır. Kadir sabit de değildir: parlaklığı 1,86 ile 2,13 arasında salınır. Bunun nedeni Polaris'in bir Sefe değişeni olmasıdır; yaklaşık dört günlük bir periyotla şişip sönen bu yıldız F7Ib tayf türünde sarı bir üstdevdir. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 5,13 katı, yarıçapı yaklaşık 46,27 katıdır.

Polaris aslında tek bir yıldız değil, üç yıldızlı bir sistemdir. Ana yıldız Polaris Aa'nın yanında çok yakın bir eşlik eden (Polaris Ab, Güneş'in yaklaşık 1,3 katı kütlede) ve yaklaşık 2.400 astronomik birim uzaktan dolanan F3 türünde bir anakol yıldızı olan Polaris B bulunur. Gaia DR3 ölçümleri onu yaklaşık 446,5 ışık yılı uzaklığa yerleştirir; geçmişteki tahminler ise yönteme göre 307 ile 521 ışık yılı arasında değişiyordu.

Verileri göster

Görünür kadir	yaklaşık 1,98
Parlaklık aralığı	1,86-2,13
Uzaklık	yaklaşık 446,5 ışık yılı
Kutba uzaklık (2018)	yaklaşık 0,66°
Kutba en yakın (2100)	yaklaşık 0,45°
Tayf türü	F7Ib
Sefe periyodu	yaklaşık 4 gün

Her zaman kutup yıldızı mıydı?

Hayır. Dünya'nın ekseni, dönen bir topacın eksenine benzer biçimde yaklaşık 26.000 yıllık bir çevrimle gökyüzünde büyük bir daire çizer; bu hareket presesyon adını taşır. Eksenin gösterdiği nokta kaydığı için kutup yıldızı da zamanla değişir. Yaklaşık M.Ö. 3000'de kutba 0,1 dereceden daha yakın duran yıldız, Ejderha takımyıldızının sönük yıldızı Thuban'dı. Yaklaşık M.Ö. 1700 ile M.S. 300 arasında Kochab ile Pherkad ikiz kutup yıldızı olarak görev yaptı. Gelecekte sırayla Gama Cephei, Deneb ve daha sonra yaklaşık M.S. 14.500'de Vega kutup yıldızı olacak.

Sık karıştırılanlar

• En parlak yıldız değildir: Gökyüzünün en parlak yıldızı Sirius'tur; Polaris kadiri ile 47. sıradadır.
• Tam kutupta durmaz: Kutba çok yakındır, ama üstünde değildir. Kutup 2100 civarında en yakın hâlini alıp sonra yeniden uzaklaşacak.
• Sonsuza dek kutup yıldızı kalmaz: Presesyon yüzünden bu rol binyıllar içinde başka yıldızlara geçer.
• Demirkazık iki ayrı şeyin adıdır: Türkçede Demirkazık hem Polaris'in adı hem de Niğde'de bir dağın adıdır. Dağın adının yıldızla bağı olup olmadığı, doğrulayabildiğimiz kaynaklarda belirtilmiyor.
• Güney yarım kürede görülmez: Polaris yalnız kuzey yarım küreden görülür; güneyde kutbu işaret eden yıldız çok sönük olan Sigma Octantis'tir.