23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Kozmik uzaklık merdiveni

Kozmik uzaklık merdiveni, paralaksla başlayıp Sefe değişenleri, Ia süpernovaları ve Hubble yasasıyla ilerleyerek uzak cisimlerin mesafesini birbirine bağlı basamaklarla ölçme zinciridir.

İngilizce karşılığı
Cosmic distance ladder
İlgili alan
Kozmoloji

Kozmik uzaklık merdiveni, gök cisimlerinin uzaklığını ölçmek için kullanılan yöntemlerin birbirine basamak gibi bağlandığı zincirdir. Doğrudan ölçüm yalnızca yaklaşık bin parsek içinde (3 bin ışık yılının biraz üstünde) mümkündür. Daha ötesinde her basamak, bir alttakiyle ayarlanmış (kalibre edilmiş) bir yönteme dayanır. Merdivenin hem gücü hem zayıflığı buradadır: üstteki basamaklar alttakilerin doğruluğunu miras alır.

Ortak fikir: ışıma gücü bilinen cisim

Basamakların çoğu aynı mantıkla çalışır. Gerçek ışıma gücü önceden bilinen bir cisme standart mum denir; yerden ölçülen görünür parlaklıkla karşılaştırıldığında ters kare yasası sayesinde uzaklık çıkar. Zor kısım, mumun gerçek parlaklığını bir alttaki basamakla doğru ayarlamaktır.

1. basamak: radar ve paralaks (yakın yıldızlar)

Zincirin tabanı Dünya yörüngesinin boyutudur; astronomik birim tam olarak 149.597.870.700 metre diye tanımlıdır. Bu tabanın üstüne paralaks oturur: Dünya Güneş çevresinde dolanırken yakın bir yıldız, uzak yıldızlara göre çok küçük bir yay çizer. Friedrich Bessel bunu 1837-1838'de Königsberg Gözlemevi'nde 61 Cygni için bir heliometreyle ölçüp 1838'de yayımladı. Bir yay saniyelik paralaksın karşılığı 1 parsektir; Proxima Centauri'nin paralaksı 0,7685 yay saniyesi, yani uzaklığı yaklaşık 1,301 parsek (4,24 ışık yılı).

Yerden yapılan ölçümler 19. yüzyılın sonunda yalnızca yaklaşık 60 yıldızın paralaksını vermişti. 1989'da fırlatılan Hipparcos uydusuyla bu, yaklaşık 1.600 ışık yılına çıktı. 19 Aralık 2013'te fırlatılan Gaia'nın parlak yıldızlarda hedeflenen hassasiyeti 6,7 mikro yay saniyesi ya da daha iyisiydi; 15. kadirdeki sönük yıldızlarda ise 26,6 mikro yay saniyesi bekleniyordu. Bilimsel gözlemler 15 Ocak 2025'te bitti; 13 Haziran 2022'de yayımlanan üçüncü veri yayını yaklaşık bir milyar yıldızı kapsıyor.

Spitzer Uzay Teleskobu'nun kozmik uzaklık merdivenini iyileştirmesini anlatan sanatçı çizimi: uzaklıkları bilinen yıldızlar basamak gibi sıralanıyor
NASA/JPL-Caltech (kamu malı)

2. basamak: Sefe değişenleri (yaklaşık 29 Mpc)

Paralaksın yetmediği yerde Sefe değişenleri devreye girer. Henrietta Swan Leavitt, 1908'de Macellan Bulutları'ndaki binlerce değişen yıldızı incelerken klasik Sefelerin ışıma gücüyle titreşim periyodu arasında sıkı bir bağ olduğunu buldu. Periyotlar 1 ile 100 gün arasındadır; en parlakları Güneş'ten 100.000 kata kadar ışık verir. Periyodu ölçersiniz, gerçek parlaklığı bulursunuz, görünür parlaklıkla kıyaslayıp uzaklığı hesaplarsınız. Klasik Sefeler yaklaşık 29 megaparsek (Mpc) uzaklığa kadar kullanılır; hata yakın gökadalarda yaklaşık yüzde 7, en uzaklarda yüzde 15'e kadar çıkar.

Bu basamak tarihi de değiştirdi: Edwin Hubble 1924'te Andromeda Gökadası'ndaki Sefelerin uzaklığını belirleyerek onların Samanyolu'nun dışında olduğunu gösterdi. Hubble'ın 1923'teki ilk değeri 285 kiloparsekti, bugünkü değer 770 kiloparsek civarındadır. 1950'lerde Walter Baade iki ayrı Sefe popülasyonu olduğunu fark edince yakın gökadaların uzaklıkları kabaca iki katına çıktı. NASA'nın anlattığına göre RS Puppis adlı Sefe, çevresindeki tozda oluşan "ışık yankıları" sayesinde yüzde bir hatayla 6.500 ışık yılı uzakta bulundu; yıldız yaklaşık altı haftalık bir döngüyle parlıyor.

Hubble'ın görüntülediği RS Puppis: Sefe değişeninin ışık değişimi çevresindeki toz bulutunda "ışık yankıları" oluşturuyor ve uzaklığı çok hassas ölçülmesini sağlıyor
H. Bond (STScI ve Pennsylvania State University), NASA Hubble Uzay Teleskobu (kamu malı)

3. basamak: Ia türü süpernovalar (1.000 Mpc'in ötesi)

Sefelerin gösteremeyeceği kadar uzakta Ia türü süpernovalar kullanılır. Bir beyaz cüce, eş yıldızından kütle çalarak ya da başka bir beyaz cüceyle birleşerek Chandrasekhar sınırına ulaşınca termonükleer olarak patlar. Tepe mutlak kadirleri yaklaşık -19,3 olduğundan Güneş'ten kabaca 5 milyar kat parlaktırlar. Patlamalar tıpatıp aynı değildir ama Phillips ilişkisi sayesinde ışık eğrisinin tek bir parametresiyle ayarlanınca göreli uzaklık yaklaşık yüzde 7 doğrulukla bulunur; güncel belirsizlik yüzde 5 civarına yaklaşıyor. Menzil 1.000 Mpc'i aşar.

Bunun için Sefeleri de gösterebilen gökadalarda Ia patlamaları gerekir; böylece iki basamak birbirine kenetlenir. Hubble'ın 31 Ocak 2014'te görüntülediği SN 2014J, M82 gökadasında (yaklaşık 11,5 milyon ışık yılı) son on yıllarda keşfedilen en yakın Ia süpernovasıydı. Uzak Ia'lar ayrıca 1998'de evrenin hızlanarak genişlediğinin, yani karanlık enerjinin keşfedilmesinde belirleyici oldu.

Merdivenin basamakları
Uzay Gündem
Verileri göster
Paralaksyaklaşık 1.000 pc'e dek
Klasik Sefeler29 Mpc'e kadar
Ia süpernovaları1.000 Mpc'in ötesi
Hubble yasasıuzak gökadalar ve kuasarlar

4. basamak: Hubble yasası

Son basamakta uzaklık doğrudan ölçülmez, hızdan türetilir. Yasa v = H₀ × D biçimindedir: v uzaklaşma hızı, D uzaklık, H₀ Hubble sabitidir. Birimi km/s/Mpc'tir; 70 km/s/Mpc'lik bir değerde 1 Mpc uzaktaki gökada saniyede 70 km hızla uzaklaşır. İlişkiyi ilk Georges Lemaître 1927'de yayımladı, Hubble 1929'da yayımladı. Yakın gökadalarda birbirlerine çekim yüzünden oluşan özgül hızlar genişlemeyi gölgelediği için yasa ancak büyük uzaklıklarda güvenilirdir. Kırmızıya kayma ölçülüp H₀'a bölünür; kuasarlar ve çok uzak gökadalar için başlıca yol budur.

Hubble gerilimi

H₀'ı iki ayrı yoldan ölçmek farklı sayılar veriyor. Planck uydusunun kozmik mikrodalga arka planından 2018'de çıkardığı değer 67,4±0,5 km/s/Mpc; bu "erken evren" ölçümü düz bir standart kozmoloji modelini varsayar. SH0ES ekibinin Sefe ve Ia basamaklarıyla 2021 sonunda bildirdiği değer 73,04±1,04. İkisi arasındaki fark 5 sigmayı aşıyor. Ara değerler de var: Wendy Freedman'ın kırmızı dev kolunun ucu (TRGB) yöntemiyle 2019'da 69,8±1,9, JWST ve Hubble verisiyle 2025'te 70,39±1,94 bulduğu bildirildi; Riess ve arkadaşlarının JWST verisiyle 2024'te bulduğu değer 72,6±2,0.

Sorunun nedeni açık değil. Bir görüş bilinmeyen bir sistematik hata olduğunu, bir diğeri standart modelin ötesinde yeni fizik gerektiğini savunuyor; her iki ölçüm de birbirinden bağımsız çok sayıda fizik hattına dayandığı için çözüm kolay değil.

H₀ ölçümleri: gerilim nerede?
Uzay Gündem
Verileri göster
Planck (erken evren) 201867.4
Freedman TRGB 201969.8
Freedman TRGB 202570.39
Riess JWST 202472.6
SH0ES 202173.04

Sık karıştırılanlar

  • Tek bir yöntem değildir: merdiven, birbirini ayarlayan yöntemlerin zinciridir; bir basamaktaki hata yukarı taşınır.
  • Kırmızıya kayma uzaklık değildir: hızın izidir; uzaklık, Hubble yasasıyla ve bir H₀ değeriyle çıkar.
  • Hubble yasası ile Hubble sabiti aynı şey değildir: yasa hız-uzaklık ilişkisidir, sabit o ilişkinin eğimidir.
  • Gerilim "kozmoloji çöktü" demek değildir: ölçümler arasındaki fark gerçek ve istatistiksel olarak büyük, ama nedeni henüz bilinmiyor.

İlgili terimlerTümü →

TekillikSingularity (gravitational singularity)Tekillik, genel görelilikte eğriliğin sonsuza gittiği ya da serbest düşen bir yolun sonlu sürede kesildiği yerdir; kara delik merkezlerinde ve Büyük Patlama modellerinin başlangıcında ortaya çıkar.Standart mumStandard candleStandart mum, gerçek ışıtması önceden bilinen gök cismidir; görünen parlaklığıyla karşılaştırılınca uzaklığı hesaplanabildiği için evrenin ölçülmesinde temel araçtır.Kozmik ağCosmic webKozmik ağ, gökadaların ve karanlık maddenin evrende oluşturduğu dev ölçekli yapıdır: iplikler ve duvarlar boyunca dizilen gökadalar, aralarında ise neredeyse boş devasa boşluklar.KuarkQuarkProton ve nötronu oluşturan temel parçacık. Altı çeşidi vardır, renk yükü taşır ve tek başına bulunmaz; evrenin ilk mikrosaniyelerinde serbest kuark-gluon plazması hâlindeydi.Negatif enerjiNegative energyBir bölgedeki enerji yoğunluğunun boşluğun enerjisinden düşük olması. Kuantum alan kuramına uygundur ve Casimir etkisiyle dolaylı olarak ölçülmüştür; solucan delikleri ve warp fikirlerinin temelidir.Egzotik maddeExotic matterNegatif enerji yoğunluğu ya da negatif kütle gibi sıradan maddede görülmeyen özelliklere sahip varsayımsal madde. Geçilebilir solucan delikleri ve warp sürücüsü için gerekli; varlığı kanıtlanmadı.Kozmolojik sabitCosmological constantEinstein'ın genel görelilik denklemlerine 1917'de eklediği, Yunan harfi Λ ile gösterilen terim. Bugün evrenin hızlanarak genişlemesini açıklayan karanlık enerjinin en yalın modelidir.Kozmik şişme (enflasyon)Cosmic inflationEvrenin ilk anlarında, saniyenin çok küçük bir kesrinde uzayın üstel hızla büyüdüğünü öne süren kuram. Evrenin neden düz ve her yönde aynı göründüğünü açıklar.

Bu konudaki haberler

  1. Üçgen Gökadası M33: Yerel Grup'un üçüncü büyüğü ve kozmik cetvelÜçgen Gökadası M33: Yerel Grup'un üçüncü büyüğü ve kozmik cetvel18 Eylül 2026, 14:00

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar