Kuyruklu yıldız

Kuyruklu yıldız, buz, toz ve kayaç karışımından oluşan, Güneş'e yaklaşınca ısınarak gaz ve toz salan küçük bir gök cismidir. Bu salınım, cismin çevresinde parlak bir kafa ve çoğu zaman milyonlarca kilometre uzanan bir kuyruk oluşturur.

Nasıl işler?

Bir kuyruklu yıldızın çekirdeği genellikle birkaç yüz metre ile onlarca kilometre arasında bir boyuttadır. Eskiden "kirli kartopu" diye anılırdı, ancak uzay araçlarının yaptığı yakın incelemeler çekirdeklerin buzdan çok tozlu ve gözenekli, koyu renkli cisimler olduğunu gösterdi. Güneş'ten uzakta çekirdek donmuş halde durur ve görünmez kadar sönüktür.

Cisim Güneş'e yaklaştıkça yüzeydeki buzlar, özellikle su, karbon monoksit ve karbondioksit, doğrudan gaza dönüşür. Buna süblimleşme denir. Çıkan gaz toz taneciklerini de sürükler ve çekirdeğin çevresinde "koma" adı verilen devasa bir atmosfer oluşur. Koma, Jüpiter'den bile büyük olabilir.

Kuyruk iki ayrı parçadan oluşur. Toz kuyruğu, Güneş ışığının basıncıyla itilen taneciklerden meydana gelir ve yörünge boyunca hafifçe kıvrılır. İyon kuyruğu ise Güneş rüzgârının iyonlaştırdığı gazdan oluşur ve mavimsi, düz bir çizgi halinde uzanır. İkisi de her zaman Güneş'in tersi yönünü gösterir; yani kuyruklu yıldız Güneş'ten uzaklaşırken kuyruk önde gider.

Kuyruklu yıldızlar iki ana bölgeden gelir. Kısa dönemli olanlar, yörünge periyodu 200 yıldan az olanlar, Neptün ötesindeki Kuiper kuşağından ya da onunla bağlantılı saçılmış diskten kaynaklanır. Uzun dönemli olanlar ise Güneş Sistemi'nin çok uzak sınırında bulunduğu varsayılan Oort bulutundan düşer; periyotları binlerce yılı bulabilir.

Örnekler

Halley Kuyruklu Yıldızı 74-79 yıllık (ortalama yaklaşık 76 yıl) bir periyotla iç Güneş Sistemi'ne döner. Son geçişi 1986'dadır ve Avrupa Uzay Ajansı'nın Giotto aracı, bir kuyruklu yıldızı ayrıntılı gözlemleyen ilk uzay aracı oldu. Bir sonraki günberi geçişi 28 Temmuz 2061 için öngörülür. Çekirdeği yaklaşık 15 kilometre uzunluğunda ve 8 kilometre genişliğindedir.

67P/Churyumov–Gerasimenko, Avrupa Uzay Ajansı'nın Rosetta görevinin hedefiydi. Rosetta 2014 Ağustos'unda kuyruklu yıldıza ulaştı, 10 Eylül 2014'te yörüngesine girdi ve Philae adlı küçük iniş aracı 12 Kasım 2014'te yüzeye indi. İki loblu, "lastik ördek" biçimli çekirdek, bilim insanlarına bir kuyruklu yıldızın yüzeyini ve gaz salınımını ilk kez yerinde izleme fırsatı verdi.

NASA'nın Stardust aracı ise 81P/Wild 2'nin komasından toz örnekleri toplayıp 2006'da Dünya'ya getirdi. Hale-Bopp 1997'de rekor sayılan yaklaşık 18 ay boyunca çıplak gözle görüldü; NEOWISE ise 2020 yazında kuzey yarım kürede rahatça fark edilen parlak bir kuyruklu yıldızdı.

Tarihçe

Antik çağlarda kuyruklu yıldızlar uğursuzluk işareti sayılırdı. Tycho Brahe ve Michael Maestlin, 1577 Büyük Kuyruklu Yıldızı'nın paralaksını ölçerek bu cisimlerin Ay'dan çok daha uzakta olduğunu, yani atmosferik olay olmadığını gösterdi. Edmond Halley ise 1705'te 1531, 1607 ve 1682 yıllarında görülen parlak kuyruklu yıldızların aynı cisim olduğunu öne sürdü ve dönüşünü 1758 için öngördü. Tahmin doğru çıktı, ancak Halley bunu göremeden öldü.

Neden önemli?

Kuyruklu yıldızlar, Güneş Sistemi'nin oluştuğu dönemden bu yana çok az değişmiş malzeme taşır. Bu yüzden gezegenlerin hammaddesini anlamak için birer zaman kapsülü gibidir. Bazı araştırmacılar, Dünya'daki suyun ve organik moleküllerin bir kısmının bu tür cisimlerle taşınmış olabileceğini düşünür; ancak okyanuslardaki suyun ne kadarının kuyruklu yıldız kaynaklı olduğu hâlâ tartışılmaktadır. Ayrıca her kuyruklu yıldız geçişi, yörüngesi boyunca toz bırakır ve bu toz, Dünya'ya girdiğinde meteor yağmurlarını doğurur.

Bilmeye değer ayrıntılar

Kuyruklu yıldızların parlaklığı çoğu zaman tahmin edilemez. Güneş'e çok yaklaşan "Güneş'i sıyıran" kuyruklu yıldızlar ya parçalanır ya da muhteşem bir görünüme ulaşır; bu yüzden gökbilimciler yeni keşfedilen bir kuyruklu yıldızın ne kadar parlayacağını önceden kesin söyleyemez. Ayrıca her geçişte çekirdekten kütle kaybolduğu için kuyruklu yıldızlar sonsuza kadar yaşamaz; bazıları söner, yani yüzeyi toz kabuğuyla kaplanıp etkinliğini kaybeder ve sıradan bir asteroite benzer. Çıplak gözle görülebilen kuyruklu yıldızlar birkaç yılda bir ortaya çıkar, ancak bunların çoğu sönüktür; gerçekten parlak olanlara "büyük kuyruklu yıldız" denir. Gözlem için en iyi zaman, Güneş'e en yakın geçişten kısa süre sonra, gün doğumundan önce ya da gün batımından sonradır.

İlgili terimler

• Oort bulutu
• Kuiper kuşağı
• Meteor yağmuru
• Koma
• Süblimleşme
• Yörünge