Hilal (yeni ay)

Hilal (İngilizce crescent), Ay'ın Güneş'ten aldığı ışığın bize yalnızca ince, orak biçimli bir şerit olarak göründüğü evredir. Büyüyen hilal güneş battıktan sonra batı ufkunda, küçülen hilal ise gün doğmadan önce doğu ufkunda belirir. Sözcük Arapça kökenlidir. Günlük dilde ve takvim konularında hilal denince çoğunlukla ayın ilk günlerindeki ince görünüm, yani yeni bir kameri ayın başlangıcını müjdeleyen ilk orak kastedilir.

Yeni ay ile hilal aynı şey değildir

Terimlerin karıştığı yer burasıdır. Astronomide yeni ay, Ay ile Güneş'in aynı ekliptik boylamda bulunduğu, yani kavuşum anıdır; Ay'ın Dünya'ya bakan yüzü karanlıktır ve disk çıplak gözle görülmez. Takvim dilinde ise "yeni ay" sözcüğü eskiden beri kavuşumdan sonra görülen ilk ince orağı da anlatır. Yani astronomik yeni ay bir andır, hilal ise o andan sonra görünür hâle gelen bir manzaradır. Kavuşumdan hemen sonra Ay, Güneş'in yanında çok yakın bir yerde ve çok ince olduğu için kimse hilali göremez; görmek için biraz beklemek gerekir.

Nasıl oluşur?

Ay'ın Güneş'e dönük yarısı her zaman aydınlıktır. Ay, Dünya çevresindeki yörüngesinde ilerledikçe biz bu aydınlık yarının değişen bir bölümünü görürüz. Kavuşum sırasında aydınlık yarı bizden uzağa bakar. Ay Güneş'in doğusuna doğru uzaklaştıkça aydınlık yarının kenarı görünmeye başlar ve ince bir orak oluşur. NASA'nın anlatımıyla büyüyen hilal evresi, yaklaşık yedi gün sürer ve ardından Ay ilk dördüne ulaşır. Türkçede evrelerin sırası yeni ay, hilal, ilk dördün, dolunay ve son dördündür; ayrıntısı Ay evreleri sayfasında. Kuzey yarım kürede büyüyen hilalin parlak yanı sağdadır ve uçları sola bakar; küçülen hilalde bu yön tersine döner.

Bir yeni aydan ötekine geçen süre, yani sinodik ay, ortalama 29,53059 gündür; bu yaklaşık 29 gün 12 saat 44 dakika 3 saniyeye denk gelir. Süre sabit değildir: Güneş'in Ay'ın yörüngesine etkisi yüzünden gerçek aralıklar 29,26 ile 29,80 gün arasında değişir. Ay'ın Dünya çevresinde yıldızlara göre bir tur atması ise yalnızca yaklaşık 27,3 gün sürer; aradaki fark, Dünya'nın o sırada Güneş çevresinde de ilerlemesinden gelir.

Hilal ne zaman görülebilir?

Hilalin görülmesi bir saat ya da bir tarih meselesi değil, aynı anda birkaç koşulun bir araya gelmesi meselesidir. Kaynaklarda belirtildiğine göre hilal, kavuşumdan yaklaşık 17 saat sonra bile ancak elverişli koşullarda fark edilebilir. Bu koşullar hava durumu, gözlemcinin bulunduğu yer ve Ay'ın Güneş'e göre konumu gibi etkenlerdir. İnce orak, güneş battıktan sonra genellikle batı ufkunun yaklaşık 5-7 derece üzerinde görünür; yani ufka çok yakındır, kısa süre sonra da kendisi de batar. Parlak alacakaranlık gökyüzü, ufuktaki pus ve bulutlar ince oraktan çok daha parlak olduğu için onu kolayca bastırır.

Bu yüzden aynı akşam bir şehirde hilal görülürken başka bir şehirde görülmeyebilir. Kavuşum tek bir anda olur, ama onu izleyen akşamın koşulları yerden yere değişir.

Hilalin karanlık kısmı da tamamen karanlık değildir. Dünya'nın Ay'a yansıttığı ışık, yani Dünya ışığı (earthshine), Ay'ın gölgede kalan yüzünü soluk bir parıltıyla aydınlatır. Şiirsel bir deyişle buna "yeni Ay'ın kollarındaki eski Ay" denir.

Takvimlerde hilal

Kameri takvimler ayı Ay'ın evrelerine göre sayar. Hicrî takvimde her ay 29 ya da 30 gündür; yıl on iki ayın toplamıyla 354 ya da 355 gün tutar ve bu yüzden Güneş yılından yaklaşık 10-11 gün kısadır. Bu yüzden Hicrî ayların başlangıcı Güneş yılında her yıl öne kayar ve aylar mevsimler boyunca dolaşır. Geleneksel yöntemde ayın 29. günü akşamı hilal aranır; görülürse yeni ay başlar, bulutlar ya da parlak gök yüzünden görülmezse o ay 30 gün sayılır.

Günümüzde ülkeler hilali farklı biçimlerde tanımlar. Malezya ve Endonezya gibi ülkelerde, Ay'ın Güneş'ten sonra battığı ilk günün akşamı yeni ay başlar. Mısır'da Ay'ın Güneş'ten en az beş dakika sonra batması aranır. Suudi Arabistan'ın Umm al-Qura takvimi ise kavuşumun Mekke'de gün batımından önce gerçekleşmesini ve Ay'ın Güneş'ten sonra batmasını şart koşar. Yani aynı gök olayına "hilal göründü" demek için kullanılan ölçüt ülkeden ülkeye değişir.

Verileri göster

Ortalama sinodik ay	29,53 gün
Gerçek aralık	29,26-29,80 gün
Yıldızlara göre bir tur	27,3 gün
Hilal için gereken süre (kaynaklarda)	yaklaşık 17 saat
Hicrî yıl	354 ya da 355 gün

Örnekler

• Gün batımı hilali: Kavuşumu izleyen ilk akşamlarda batı ufkunda, Güneş'in hemen ardından görünen ince orak. Kameri ayın başlangıcını belirlemek için aranan hilal budur.
• Sabah hilali: Ay'ın küçüldüğü dönemde güneş doğmadan önce doğu ufkunda görülen orak. Yeni aya yaklaşıldığını gösterir.
• Uzaydan hilal: Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan çekilen fotoğraflarda hilal, Dünya atmosferinin ufuktaki ince mavi şeridinin ardında batarken görülür.

Sık karıştırılanlar

• Hilal ile yeni ay: Astronomik yeni ay görünmez bir andır; hilal ise ondan sonra görünen ilk orak. Takvim konuşmalarında bu iki sözcüğün birbirinin yerine kullanıldığı olur, ama aynı şey değildir.
• Evreler Dünya'nın gölgesi değildir: Hilal, Dünya'nın Ay'a düşürdüğü gölge değildir. Evreler, Ay'ın Güneş'e dönük aydınlık yarısını farklı açılardan görmemizden doğar. Dünya'nın gölgesi yalnızca Ay tutulması sırasında devreye girer; bkz. tutulma.
• Hilal sadece akşam görülmez: Büyüyen hilal akşamları, küçülen hilal sabahları görünür.
• Yön her yerde aynı değildir: Orağın uçlarının sola ya da sağa bakması gözlemcinin yarım küresine bağlıdır.
• Hesap ile gözlem: Kavuşumun tam anı hesapla önceden bulunur; ama hilalin görülüp görülmeyeceği hesap kadar hava ve gözlemciye de bağlıdır.