G kuvveti
G kuvveti, bir cismin ivmesini standart yerçekimine (9,80665 m/s²) oranlayarak anlatan ölçüdür; astronotların ve pilotların fırlatma ile dönüşte hissettiği yükü tanımlar.
- İngilizce karşılığı
- G-force
- İlgili alan
- Uzay görevleri
G kuvveti (İngilizce g-force), kütle başına düşen kuvvetin standart yerçekimi cinsinden ifadesidir; simgesi g'dir. Standart yerçekimi tam olarak 9,80665 m/s²'dir; yani 1 g, kilogram başına 9,80665 newton demektir. Bu birim konuma göre değişmez: Ay yüzeyindeki yerçekimi ivmesi Dünya'dakinin yaklaşık altıda biridir, ama 1 g hâlâ 9,80665 m/s²'dir. Adına bakıp yanılmamak gerekir: g kuvveti teknik olarak bir kuvvet değil, bir ivme ölçüsüdür. 1 g, saniyede yaklaşık 35 km/sa'lik hız değişimine karşılık gelir.

Ağırlıksızlık "sıfır g"dir
Yalnızca yerçekiminin etkidiği, serbest düşüşteki bir cisim g kuvveti hissetmez. Bu duruma ağırlıksızlık ya da günlük dille "sıfır g" denir; yörüngedeki bir uzay aracı bu duruma iyi bir yaklaşıklıkla uyar. Bu, orada yerçekiminin "olmadığı" anlamına gelmez; aracın ve içindekilerin birlikte düştüğü anlamına gelir. Ayrıntısı mikro yerçekimi maddesindedir. Bütün g'ler, ivme verilen herhangi bir durumda hissedilir: fırlatmada, atmosfere girişte, savaş uçağı manevrasında ya da bir roketli kızakta.
Eksen önemlidir
Vücudun g'ye dayanıklılığı, yükün hangi yönden geldiğine bağlıdır.
- Dikey eksen (omurga boyunca): pozitif g kanı ayaklara iter. Giderek artan yükte sırasıyla gözde renk kaybı (grey-out), tünel görüşü, görme kaybı (blackout) ve g kaynaklı bilinç kaybı (G-LOC) görülür. Negatif g kanı başa iter ve tolerans çok düşüktür; tipik sınır −2 ile −3 g arasıdır ve bu duruma "kırmızı görme" (red out) denir.
- Yatay eksen (omurgaya dik): beden bu eksendeki g'ye daha dayanıklıdır. Sırtüstü yatan kişide ileri ivme "gözler içeri" (eyeballs in), yüzüstü yatan kişide geri ivme "gözler dışarı" (eyeballs out) diye anılır.
İnsan ne kadar taşır?
Tolerans yükün büyüklüğüne, süresine, yönüne, uygulandığı yere ve vücut duruşuna bağlıdır. Tipik bir kişi bilincini kaybetmeden yaklaşık 5 g taşır; g giysisi ve kas germe manevrasıyla modern savaş pilotları sürekli yaklaşık 9 g taşıyabilir. Yatay eksende erken deneylerde eğitimsiz kişiler 10 saniyeden kısa sürede 20 g'ye, 1 dakikada 10 g'ye, 10 dakikada 6 g'ye dayandı (NASA Technical Note D-337).

Bu sınırı en çarpıcı biçimde John Stapp (1910–1999) zorladı. ABD Hava Kuvvetleri subayı, uçuş hekimi ve biyofizikçi olan Stapp, roketli kızak deneylerini 1947'de başlattı; ilk insanlı koşu aynı yılın Aralık ayındaydı. 8 Haziran 1951'e kadar 74 insanlı koşu yapıldı; Stapp bu koşularda bileğini ve kaburgalarını kırdı, retina kanaması yaşadı ve bir koşuda 38 g'ye dayandı. 10 Aralık 1954'te New Mexico'daki Holloman Hava Kuvvetleri Üssü'ndeki 29. ve son koşusunda, 632 mil/sa (yaklaşık 1.017 km/sa) hızdaki kızağın yaklaşık bir saniye içinde durması sırasında en az 46,2 g'ye dayandığını gösterdi; bu, insanın gönüllü olarak maruz kaldığı bilinen en yüksek ivme olarak anılır. Bulguları sonucunda savaş uçağı koltukları için ivme gereksinimi 32 g'ye çıkarıldı.
Uzay uçuşunda g değerleri
- Space Shuttle: fırlatma ve dönüşte azami yaklaşık 3 g.
- Saturn V: fırlatmadan hemen sonra yaklaşık 1,14 g.
- Apollo 16: Ay görevinden dönüşte yaklaşık 7,19 g.
- Fırlatma koltuğu etkinleşmesi: 15–25 g.
Astronotların uzay uçuşuna hazırlığında santrifüj eğitimi de yer alır; yukarıdaki iki fotoğraf, farklı dönemlerde santrifüj kabinine oturan astronotları gösterir.
Sık karıştırılanlar
- g ile gram ve G: küçük g simgesi standart yerçekimini, "gram" için de g kullanılır; büyük G ise evrensel çekim sabitidir.
- "Sıfır g" yerçekimi yok demek değildir: serbest düşüşte g kuvveti hissedilmez.
- Stapp'ın 46,2 g'si ile 214 g: Stapp'ınki gönüllü bir deneydeki tepe değerdir. Hayatta kalan insanda kaydedilen en yüksek g ise, 2003 IndyCar Texas kazasında Kenny Bräck için kaydedilen 214 g'dir; bu bir deney değil kazadır.
- g bir birimdir, bir yer değildir: Ay yüzeyindeki g kuvveti Dünya'dakinin yaklaşık altıda biridir; birim ise her yerde aynı ivmeyi (9,80665 m/s²) anlatır.
















