Librasyon (Ay'ın salınımı)

Librasyon, Ay'ın Dünya'dan bakan gözlemciye göre görünür konumunda ve yöneliminde döngüsel olarak oluşan küçük salınımlardır. NASA'nın deyişiyle Ay bize hep aynı yüzünü gösterir, ama tam olarak aynı yüzünü değil. Ay'ın yörüngesinin eğik ve basık olması yüzünden onu bir ay boyunca biraz farklı açılardan görürüz; Ay da sanki hafifçe sallanıyor, başını iki yana ve aşağı yukarı oynatıyormuş gibi görünür. Sözcük, Latincede "terazi" anlamına gelen kökten türemiştir (Terazi takımyıldızının Latince adı Libra da buradan gelir): tıpkı bir terazinin kefelerinin sırayla inip kalkması gibi.

Neden oluşur?

Ay, gelgit kilidi yüzünden kendi ekseni çevresinde tam olarak bir yörünge turunda bir kez döner; bu nedenle Dünya'ya hep aynı yarıküresini çevirir. Ama dönüşü düzgün ve sabit hızdayken yörüngedeki hızı değişir, yörünge düzlemi de Ay'ın ekvatoruna göre eğiktir. Bu küçük uyumsuzluklar, yüzeyin kenarlarındaki ince şeritlerin zaman zaman görüş alanımıza girmesine yol açar.

Boylamda librasyon: "hayır" der gibi

Ay'ın yörüngesi bir elips olduğu için Ay, Dünya'ya yakınken hızlı, uzakken yavaş hareket eder (Kepler'in ikinci yasası). Kendi dönüşü ise sabit hızdadır. Yörüngesinin bir yarısında dönüşünden hızlı ilerler ve bize doğu kenarından biraz fazlasını, öteki yarısında yavaş kalır ve batı kenarından biraz fazlasını gösterir. Bu salınımın genliği 7°54′'ye ulaşabilir ve döngüsü, iki yerberi arasındaki ortalama süre olan yaklaşık 27,55 günlük ayrıksı aydır. Johannes Hevelius tarafından 1648'de keşfedilmiştir.

Enlemde librasyon: "evet" der gibi

Ay'ın dönme ekseni, yörünge eksenine göre yaklaşık 6,7 derece eğiktir. Bu yüzden ay boyunca kimi zaman kuzey kutbunun, kimi zaman güney kutbunun biraz ötesini görürüz; tıpkı Dünya'nın eksen eğikliği yüzünden Güneş'in yıl boyunca kuzey ve güney yarıküreleri sırayla daha çok aydınlatması gibi. Genliği 6°50′'ye ulaşabilir, döngüsü yaklaşık 27,12 günlük ejder ayıdır. Bu salınımın keşfi bazen 1632'de Galileo Galilei'ye mal edilir, ama Thomas Harriot ya da William Gilbert ondan önce fark etmiş olabilir.

Günlük librasyon

Dünya'nın dönüşü bizi akşamdan sabaha gezegenin bir yanından öbür yanına taşır; bu da Ay'a biraz farklı bir noktadan bakmamıza yol açar. Genliği 1 dereceden azdır. Aynı anda farklı yerlerden bakan gözlemcilerin gördüğü küçük farka da paralaks librasyonu denir.

Verileri göster

Boylamda librasyon	7°54′'ye kadar
Boylam döngüsü	yaklaşık 27,55 gün
Enlemde librasyon	6°50′'ye kadar
Enlem döngüsü	yaklaşık 27,12 gün
Günlük librasyon	1°'den az
Dünya'dan görülebilen yüzey	yaklaşık %59

Ne işe yarar?

Librasyon sayesinde Dünya'dan Ay yüzeyinin yarısı değil, toplamda yaklaşık yüzde 59'u görülebilir. Örneğin Ay'ın kenarına yakın büyük Orientale havzası (Mare Orientale), librasyon sayesinde Dünya'dan görülebilir hâle gelir. NASA'nın Goddard merkezi her yıl, Ay'ın o yılki evrelerini ve librasyonunu gösteren bir görselleştirme yayımlar.

Fiziksel librasyon

Yukarıdakiler aslında Ay'ın sallanması değil, bizim ona bakış açımızın değişmesidir; bunlara geometrik ya da optik librasyon denir. Ay'ın kendisinin de gerçek, ama çok küçük bir salınımı vardır: fiziksel librasyon. Genliği yaklaşık 100 yay saniyesidir; Dünya'dan bakıldığında bu, 1 yay saniyesinden az bir kaymaya karşılık gelir. Bu küçük hareket, Apollo astronotlarının Ay'a bıraktığı üç yansıtıcı ile Lunohod gezginlerinin taşıdığı iki yansıtıcıya lazer atılarak yapılan ölçümler sayesinde hassasça incelenebilmektedir.

Sık karıştırılanlar

• "Ay'ın karanlık yüzü": Ay'ın Dünya'dan görülmeyen yarısı karanlık değil, yalnızca uzak yüzdür. NASA'nın belirttiği gibi Güneş'in tam tepede olduğu nokta uzak yüzdeyken biz Dünya'dan ince bir hilal görürüz; yani uzak yüz de düzenli olarak güneş alır. Uzak yüzü ilk kez Luna 3 aracı 7 Ekim 1959'da görüntüledi. Ayrıntısı Ay'ın karanlık yüzü yok sayfasında.
• Librasyon ile evreler: Ay evreleri aydınlanan bölümün değişmesidir; librasyon ise gördüğümüz yüzeyin kenarlarının kaymasıdır.
• Librasyon ile Ay'ın boyut değişimi: Ay'ın Dünya'ya uzaklığı yaklaşık 356.400 ile 406.700 kilometre arasında değiştiği için görünür boyutu da değişir; bu librasyon değildir. Ayrıntısı Süper Ay sayfasında.
• Truva librasyonu: Aynı sözcük, Truva asteroitlerinin Lagrange noktaları çevresindeki salınımı için de kullanılır; "librasyon noktası" ifadesi Lagrange noktası anlamına gelir.