Günberi

Günberi (perihelion), Güneş'in çevresinde dolanan bir gezegenin, kuyruklu yıldızın ya da asteroidin yörüngesinde Güneş'e en çok yaklaştığı noktadır. Tersi, Güneş'ten en çok uzaklaştığı nokta ise günöte (aphelion) adını alır. İki terimi de Johannes Kepler gezegen hareketlerini anlatmak için türetti.

Nasıl işler?

Newton yasalarına göre kapalı yörüngeler elipstir ve her elipsin bir en yakın, bir en uzak noktası vardır. Bu iki noktaya genel olarak "apsis" denir; adın sonu, merkezdeki cisme göre değişir. Dünya çevresindeki yörüngelerde aynı noktalar yerberi ve yeröte olarak adlandırılır; bunlar Yerberi ve yeröte sayfasında anlatılıyor. Başka yıldızların çevresinde ise "periastron" ve "apastron" kullanılır. Kepler'in ikinci yasası gereği cisim günberide en hızlı, günötede en yavaş hareket eder. Benzer sonekler başka sistemlerde de görülür: Samanyolu'nun merkezi çevresindeki yörüngeler için "-galaktikon", Jüpiter için zaman zaman "-jove" kullanılır. Günberiden geçiş anı, bir yörüngeyi tanımlayan altı temel öğeden biridir; kesin tahmin için yalnızca iki cisimli hesap yetmez, öbür gezegenlerin çekimini de katan sayısal hesaplama gerekir.

Örnekler

Dünya günberiye ocak başında, Aralık gün dönümünden yaklaşık 14 gün sonra ulaşır; o sırada Güneş'e uzaklığı yaklaşık 0,983 astronomik birim, yani 147,1 milyon kilometredir. Günöte ise temmuz başındadır ve uzaklık yaklaşık 152,1 milyon kilometreye çıkar. 2026'da günberi 3 Ocak'ta, günöte 6 Temmuz'da yaşandı; 2027'nin günberisi yine 3 Ocak'a düşüyor. Tarihlerin yıldan yıla üç güne kadar oynaması Ay'dan kaynaklanır: Dünya'nın merkezi, Dünya-Ay ortak kütle merkezinden ortalama 4.700 kilometre uzakta durur.

Basık yörüngelerde fark çok daha büyüktür. Merkür günberide Güneş'e 46 milyon, günötede 69,8 milyon kilometre uzaklıktadır. Plüton için bu değerler 4,44 ve 7,38 milyar kilometredir. Kuyruklu yıldızlar ise çoğu zaman günberide parlayıp kuyruk salar.

Yörüngenin ayrıntılı değerlerine bakınca Dünya'nın en yakın ve en uzak noktaları arasındaki farkın yaklaşık 5 milyon kilometre olduğu görülür: Güneş'e uzaklık günberide 147.098.291, günötede 152.098.233 kilometredir. Mars'ta ise bu aralık 206,7 milyon ile 249,2 milyon kilometre arasında değişir. Tarihler uzun vadede de kayar: 3 Temmuz'a düşen son günöte 2060'ta, 2 Ocak'a düşen son günberi ise 2089'da yaşanacak. Kuzey Yarımküre'nin yazları, günöteye denk gelmesine rağmen güneyinkilerden ortalama 2,3 °C daha sıcaktır; bunun nedeni kuzeyde kolay ısınan kara kütlelerinin daha geniş olmasıdır.

Neden önemli?

Yaygın bir yanlış inanışın aksine mevsimler uzaklıktan değil, Dünya'nın ekseninin 23,4 derece eğik olmasından doğar. Kuzey Yarımküre'nin yazı, Dünya'nın Güneş'ten en uzak olduğu döneme denk gelir; günötede yüzeye düşen güneş ışınımı günberidekinin yaklaşık yüzde 93,55'i kadardır. Yine de dolaylı bir etkisi vardır: Dünya günötede yavaşladığı için kuzeyin yazı yaklaşık 93 gün, güneyinki 89 gün sürer. Ayrıntı için mevsimler neden oluşur yazısına bakılabilir. Uzun vadede günberi tarihi mevsimler boyunca kayar ve tam bir turu 22.000-26.000 yılda tamamlar; 3800 yılına doğru günberi şubata düşecek. Bu yavaş döngüler iklimi etkileyen Milankoviç döngülerinin parçasıdır.

İlgili terimler

• Yerberi ve yeröte
• Yörünge
• Astronomik birim
• Gün dönümü
• Ekliptik