Güneş lekesi

Güneş lekesi, Güneş'in görünür yüzeyi olan fotosferde, yoğun manyetik alanların çevreye göre sıcaklığı düşürdüğü ve bu yüzden daha koyu görünen bölgelerdir. Lekeler tek başına ya da gruplar hâlinde belirir, günlerden aylara kadar sürebilir.

Nasıl oluşur?

Güneş katı değil, bir plazma küresidir ve ekvatoru kutuplarından daha hızlı döner. Bu "diferansiyel dönme" iç bölgelerdeki manyetik alan çizgilerini zamanla sarıp gererek güçlendirir. Güçlenen manyetik alan demetleri yüzeye doğru yükselir ve fotosferi delip çıktığı yerde leke oluşturur. Manyetik alan, sıcak gazın alttan yukarı taşınmasını engeller; böylece o bölgede yüzey çevresine göre soğur.

Bir lekenin ortasındaki koyu bölgeye "umbra" denir ve sıcaklığı yaklaşık 3.000 ile 4.500 derece arasındadır. Çevresindeki daha açık kenar kuşağı "penumbra" adını taşır. Çevredeki normal fotosferin sıcaklığı yaklaşık 5.800 derecedir. Leke aslında kendi başına yeterince parlak olurdu, ama çevresine kıyasla koyu kaldığı için siyah görünür. Lekeler genellikle zıt manyetik kutuplu çiftler hâlinde belirir; bu, manyetik alan çizgilerinin yüzeyden çıkıp yeniden girdiği yerlerdir.

Örnekler

En büyük lekelerin çapı yüz altmış bin kilometreye ulaşabilir; bu, Dünya'nın çapının on katından fazladır. Mayıs 2024'te etkin olan AR 3664 leke bölgesi, 2003'ten beri en şiddetli (G5 sınıfı) jeomanyetik fırtınaya yol açan patlamalar ve kütle atımları üretti; kutup ışıkları Türkiye'den bile görüldü. Kayıtlara geçen en ünlü olay 1859 Carrington Olayı'dır: Richard Carrington büyük bir leke grubunun üstünde parlak bir patlama gördü, ardından telgraf hatları kıvılcım çıkardı.

Gözlem için Güneş'e doğrudan veya sıradan gözlükle asla bakılmamalıdır; gözlerde kalıcı hasar oluşur. Güvenli yöntemler, uygun güneş filtresi ya da teleskop görüntüsünün beyaz bir perdeye yansıtılmasıdır.

Tarihçe

Çinli gökbilimciler lekeleri çıplak gözle çok eski çağlardan beri kaydediyordu; bilinçli gözlemin en eski izi MÖ 364 dolaylarına uzanır. Lekeleri teleskopla ilk gözleyen İngiliz gökbilimci Thomas Harriot'tur (Aralık 1610). Ardından Johannes ve David Fabricius (1611), Christoph Scheiner ve Galileo gözlemlerini yayımladı. Alman amatör gökbilimci Heinrich Schwabe 1825'ten itibaren yıllarca leke çizdi ve 1840'lı yıllarda leke sayısının yaklaşık on yıllık bir döngüyle değiştiğini ortaya koydu. 1908'de George Ellery Hale, lekelerde manyetik alanı ölçerek bunların manyetik doğasını kanıtladı.

Neden önemli?

Leke sayısı Güneş etkinliğinin en eski ve sürekli kaydı sayılır; 1700'lerden beri tutulan bu kayıt Güneş döngüsünü incelemeye imkân verir. Çok leke olduğunda patlamalar ve kütle atımları da artar, bu da uzay havasını ve uydu teknolojilerini etkiler. Leke sayısındaki uzun süreli azalmalar, örneğin 1645-1715 arasındaki Maunder Minimumu, Dünya'nın iklimiyle ilişkilendirilen dönemlerdir.

Merak edilenler

Bir lekenin ömrü, boyuna bağlıdır: küçükler bir iki gün içinde dağılırken büyük gruplar birkaç ay boyunca durabilir. Lekeler Güneş'in dönüşüyle birlikte görüntünün bir kenarından girip yaklaşık iki hafta sonra diğer kenarından çıkar. Güneş ekvatorda yaklaşık 25,6 günde döner; Dünya'nın da yörüngede ilerlemesi nedeniyle Dünya'dan bakıldığında bu süre yaklaşık 28 gündür. Lekelerin içindeki manyetik alan, Dünya'nın manyetik alanından çok daha güçlüdür. Leke çevresinde "fakül" denilen parlak bölgeler bulunur; leke sayısı arttığında Güneş'in toplam parlaklığı çok az da olsa yükselir, çünkü bu parlak bölgeler lekelerin karanlığından fazlasını telafi eder. Lekelerin sayımı bugün Brüksel'deki gözlemevinde üretilen uluslararası leke sayısı serisiyle yapılır; bu seri Rudolf Wolf'un 1848'de Zürih'te başlattığı derlemeye dayanır. Yıllık değerler 1700'e, günlük değerler ise 1818'e kadar uzanır; böylece yüzyıllık bir seri korunur.

İlgili terimler

• Güneş döngüsü
• Güneş patlaması
• Fotosfer
• Koronal kütle atımı
• Uzay havası
• Manyetik alan