Gözlemevi (rasathane)

Gözlemevi ya da eski adıyla rasathane, gök cisimlerini ve gökyüzündeki olayları gözlemlemek için teleskoplar ve ölçüm aletleriyle donatılmış yerdir. Sözcük meteoroloji ve deprem gözlemi yapılan kurumlar için de kullanılır, ancak gündelik dilde çoğunlukla astronomi gözlemevlerini anlatır. Astronomi gözlemevleri bulundukları yere göre yer tabanlı, havada, uzayda ve yeraltında olmak üzere dört gruba ayrılır.

Nasıl işler?

Yer tabanlı gözlemevleri radyo ve görünür ışık bölgelerinde gözlem yapar. Optik teleskoplar genellikle dönebilen bir kubbenin içinde durur; kubbedeki yarık gözlem sırasında açılır, teleskop kullanılmadığında kapanır. Radyo teleskoplarının ise çoğu zaman kubbesi yoktur.

Yer seçimi en kritik karardır. İdeal bir gözlem yeri karanlık gökyüzüne, yılın büyük kısmında açık gecelere, kuru havaya ve yüksek rakıma sahip olmalıdır. Kentlerin ışık kirliliğinden kaçmak için gözlemevleri yerleşim yerlerinden uzağa kurulur. Yükseklik, teleskobun üstünde kalan atmosfer katmanını inceltir; bu hem görüntüyü bulanıklaştıran hava çalkantısını hem de kızılötesi ışığı soğuran su buharını azaltır.

Bazı dalga boyları atmosferi hiç geçemez. Bu yüzden X ışını, morötesi ve kızılötesi gözlemlerin çoğu uzay teleskoplarıyla yapılır. Uçakla taşınan teleskoplar ise atmosferin büyük bölümünün üstüne çıkar ve uzaydakilere göre çok daha kolay onarılıp yenilenebilir; Kuiper Hava Gözlemevi bunun bir örneğidir.

Örnekler

20. yüzyılın ortasından bu yana birçok gözlemevi 4.000-5.000 metrenin üzerinde kuruldu. En bilineni, Hawaii'de 4.205 metrelik bir yanardağın zirvesindeki Mauna Kea Gözlemevi'dir.

Bolivya'daki Chacaltaya Astrofizik Gözlemevi 5.230 metre yüksekliğiyle 1940'lardaki yapımından 2009'a kadar dünyanın en yüksek kalıcı gözlemevi oldu. Bugün bu unvan, Şili'nin Atacama Çölü'nde 5.640 metrelik bir dağ tepesindeki Tokyo Üniversitesi Atacama Gözlemevi'ne geçti. Dünyanın başlıca optik gözlem merkezleri arasında ABD'de Kitt Peak, İspanya'nın Kanarya Adaları'nda Roque de los Muchachos ve Şili'de Paranal ile Cerro Tololo gözlemevleri sayılır. Atmosferin X ışını, morötesi ve gama ışınlarını tümüyle, kızılötesini ise kısmen geçirmemesi, uzay gözlemevlerini zorunlu kılar.

Yeraltı gözlemevleri ise ışık yerine nötrino gibi parçacıkları yakalamak için madenlerde, su altında ya da buz içinde kurulur; kayalar ve buz, dedektörü yüzeydeki parazit ışınımdan korur.

Türkiye'de TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi, Antalya'nın batı-güneybatısındaki Bakırlıtepe'de 2.500 metre yükseklikte yer alır ve 1997'de resmen açıldı. Erzurum'da Atatürk Üniversitesi bünyesinde 3.170 metre yükseklikte kurulan Doğu Anadolu Gözlemevi, 4 metre çaplı kızılötesi teleskobuyla Türkiye'nin en büyük teleskobuna ev sahipliği yapmak üzere tasarlandı. İstanbul'daki Kandilli Rasathanesi ise 1868'de Rasathane-i Amire adıyla kuruldu, 1911'de matematikçi Fatin Gökmen tarafından bugünkü yerine taşındı ve 1982'de Boğaziçi Üniversitesi'ne bağlandı.

Tarihçe

İlk gözlem yerleri, yıldızlar arasındaki açıları ölçen duvar aletleri ya da Stonehenge gibi bazı astronomik hizalamalar içeren yapılardı. Orta Çağ İslam dünyasında gözlemevleri bilimsel kurumlara dönüştü: 1259'da Meraga Gözlemevi, 1420'de Semerkant'ta Uluğ Bey Gözlemevi kuruldu. Osmanlı bilgini Takiyüddin'in İstanbul Tophane sırtlarındaki gözlemevi 1570'lerin ortasında kuruldu ve kısa ömürlü oldu; 1580'de yıktırıldı. Aynı yıllarda Tycho Brahe, Danimarka'da Uraniborg'u kurdu. İngiltere'de Greenwich Kraliyet Gözlemevi 1675'te, Hindistan'da Jantar Mantar gözlemevi 1724'te kuruldu.

İlgili terimler

• Teleskop
• Uzay teleskobu
• Radyo teleskobu
• Işık kirliliği
• Planetaryum