Cumhuriyet'in 103. yılı: Türkiye'nin gökyüzünden uzaya uzanan yolculuğu

Cumhuriyet'in ilan edildiği 29 Ekim 1923 akşamı Ankara'nın gökyüzünde Güneş, Başak takımyıldızının önündeydi; Ay ise küçülen şişkin evresinde, Boğa takımyıldızında parlıyordu. O günün gökyüzünü 29 Ekim 1923 gökyüzü sayfamızda gezegenleriyle birlikte görebilirsiniz. Aradan geçen 103 yılda Türkiye, gökyüzünü yalnızca izleyen bir ülke olmaktan çıkıp kendi uydusunu tasarlayan, yörüngeye astronot gönderen ve Ay'a bir uzay aracı göndermeye hazırlanan bir ülke oldu. Bu yazıda o yolculuğun dönüm noktalarını tarih sırasıyla topladık.

Gözlemevleriyle başlayan yol

Türkiye'de gökyüzü gözleminin kökü Cumhuriyet'ten de eskidir: bugünkü Kandilli Rasathanesi, 1868'de kurulan Rasathane-i Âmire'nin devamıdır ve 1911'den beri Boğaz'a bakan tepesinde çalışır. Cumhuriyet'in ilk yıllarında üniversite reformuyla birlikte astronomi de akademik bir bilim dalı olarak kuruldu. Ankara Üniversitesi'nin gözlemevi, projenin başına getirilen Hollandalı gökbilimci Egbert Kreiken'in adını taşıyan Kreiken Rasathanesi olarak 26 Ağustos 1963'te açıldı.

Türk gökbilimcilerin ortak bir ulusal gözlemevi hayali ise 1960'larda dile getirildi ve TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi 5 Eylül 1997'de Antalya'da, Bakırlıtepe'nin 2.550 metrelik zirvesinde açıldı. Bugün bu yolun en büyük durağı Erzurum'da: Palandöken'in Karakaya Tepeleri'nde, 3.170 metre yükseklikteki Doğu Anadolu Gözlemevi, 4 metrelik aynasıyla Türkiye'nin en büyük teleskobunu barındırıyor. Türk astronomisinin tarihini Türk astronomlar yazımızda ayrıca anlattık.

Uzaydaki ilk adım: Türksat

Türkiye'nin uzaya ilk girişi bir hayal kırıklığıyla başladı. Ülkenin ilk millî haberleşme uydusu Türksat 1A, 24 Ocak 1994'te Fransız Guyanası'ndan fırlatıldı ama roketin başarısız olması yüzünden kaybedildi. Yalnızca yedi ay sonra, Ağustos 1994'te fırlatılan Türksat 1B yörüngeye ulaştı ve Türkiye'nin hizmet veren ilk uydusu oldu. O günden bu yana Türksat filosu büyüdü; bugün görevdeki haberleşme uydularını Türkiye'nin kaç uydusu var? yazımızda bulabilirsiniz.

Kendi uydusunu üreten ülke

Haberleşme uydularını yurt dışından satın almak bir adımdı; uyduyu kendi mühendisleriyle tasarlamak başka bir adım. Bu dönüşümün ilk halkası 27 Eylül 2003'te fırlatılan BİLSAT oldu. TÜBİTAK UZAY'ın İngiltere'deki Surrey Satellite Technology ile yürüttüğü teknoloji transferi programında geliştirilen bu yer gözlem uydusunu, 17 Ağustos 2011'de fırlatılan ve tamamen Türkiye'de tasarlanıp üretilen RASAT izledi. Teknoloji gösterimi için tasarlanan RASAT, beklenenin çok üstünde, yaklaşık 11 yıl görev yaptı.

Yüksek çözünürlüklü yer gözleminde Göktürk-2 18 Aralık 2012'de, Göktürk-1 ise 5 Aralık 2016'da yörüngeye çıktı. 15 Nisan 2023'te fırlatılan İMECE, metre altı çözünürlükte görüntü alabilen yerli kamerasıyla bu birikimin ürünü oldu. Haberleşmede ise en büyük adım 9 Temmuz 2024'te atıldı: TÜBİTAK UZAY önderliğinde geliştirilen Türksat 6A, Türkiye'nin yerli imkânlarla üretilen ilk haberleşme uydusu olarak 42 derece Doğu'daki yerini aldı. Üniversitelerin geliştirdiği küçük uyduları da Türkiye'nin küp uyduları sayfamızda topladık.

Bir uzay ajansı ve ilk astronot

Türkiye Uzay Ajansı (TUA), 13 Aralık 2018'de kuruldu ve Millî Uzay Programı'nın yürütücüsü oldu. Programın en çok heyecan yaratan hedeflerinden biri Ocak 2024'te gerçekleşti: Alper Gezeravcı, Axiom Mission 3 göreviyle Uluslararası Uzay İstasyonu'na giderek Türkiye'nin ilk astronotu oldu ve istasyonda Türk üniversitelerinin hazırladığı deneyleri yürüttü. Aynı yılın 8 Haziran'ında Tuva Cihangir Atasever, yörünge altı bir uçuşla uzaya giden ikinci Türk oldu. Türk astronot olmanın yollarını Türk astronot nasıl olunur? yazımızda anlattık.

Sıradaki hedef: Ay

Millî Uzay Programı'nın on hedefinden biri Ay. TÜBİTAK UZAY'ın yürüttüğü AYAP-1 görevinde, yerli olarak tasarlanan bir uzay aracı Ay yörüngesine yerleşip bilim gözlemleri yapacak ve görevin sonunda Ay yüzeyine kontrollü bir çarpışma iniş gerçekleştirecek. Türkiye'nin Artemis Mutabakatı'na katılması ve kendi fırlatma tesisi için yürüttüğü uzay limanı çalışmaları da aynı yolun parçaları.

Zaman çizelgesi

Tarih	Gelişme
1911	Kandilli Rasathanesi bugünkü yerinde çalışmaya başladı
26 Ağustos 1963	Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi açıldı
24 Ocak 1994	Türksat 1A fırlatıldı, roket arızasıyla kaybedildi
Ağustos 1994	Türksat 1B, hizmet veren ilk Türk uydusu oldu
5 Eylül 1997	TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi Antalya'da açıldı
27 Eylül 2003	İlk yer gözlem uydusu BİLSAT fırlatıldı
17 Ağustos 2011	İlk yerli yer gözlem uydusu RASAT fırlatıldı
18 Aralık 2012	Göktürk-2 fırlatıldı
5 Aralık 2016	Göktürk-1 fırlatıldı
13 Aralık 2018	Türkiye Uzay Ajansı kuruldu
15 Nisan 2023	Yerli kameralı İMECE fırlatıldı
Ocak 2024	Alper Gezeravcı, ilk Türk astronot olarak ISS'e gitti
8 Haziran 2024	Tuva Cihangir Atasever yörünge altı uçuşla uzaya çıktı
9 Temmuz 2024	İlk yerli haberleşme uydusu Türksat 6A fırlatıldı
2024–2025	Doğu Anadolu Gözlemevi tamamlandı, test gözlemleri başladı

Alper Gezeravcı uzaydaki ilk resmî konuşmasına Atatürk'ün "İstikbal göklerdedir" sözüyle başlamıştı. Cumhuriyet'in 103. yılında bu söz, gözlemevlerinden uydulara, astronotlardan Ay görevine uzanan somut bir yolculuğa dönüştü. Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun.

Türkiye'nin uydularını, astronotlarını, gözlemevlerini ve Ay görevini tek sayfada, zaman çizelgesiyle Türkiye'nin uzay programı maddemizde bulabilirsiniz.