Türkiye Artemis Mutabakatı'nın 71. imzacısı oldu: Ay için ortak kurallar ne getiriyor?

Türkiye, 31 Ağustos 2026'da Washington'daki Mary W. Jackson NASA Genel Merkezi'nde düzenlenen törenle Artemis Mutabakatı'nı imzaladı ve bu ilkeler bütününe katılan 71. ülke oldu. Metni Türkiye Cumhuriyeti adına Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır imzaladı; törene NASA Başkanı Jared Isaacman ev sahipliği yaptı. Türkiye Uzay Ajansı'nın (TUA) duyurusuna göre Türkiye Uzay Ajansı Başkanı Yusuf Kıraç, Türkiye'nin Washington Büyükelçisi Sedat Önal, Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı ve ABD Dışişleri Bakanlığı'nın uzay ve çevreden sorumlu müsteşar yardımcısı Connor Tomlinson da törende hazır bulundu.

İmza, Türkiye'nin ilk Ay aracının fırlatılmaya hazırlandığı ve Antalya'nın Uluslararası Uzay Kongresi'ne (IAC 2026) ev sahipliği yapmasına günler kaldığı bir döneme denk geldi. Bu nedenle tören, Türkiye'nin uzaydaki diplomatik konumu açısından da yakından izlendi.

Artemis Mutabakatı nedir?

Artemis Mutabakatı (İngilizce adıyla Artemis Accords), NASA'nın ABD Dışişleri Bakanlığı ile birlikte hazırladığı ve 2020'de ilk imzacı yedi ülkeyle birlikte oluşturduğu bir ilkeler metnidir. Adını NASA'nın insanları yeniden Ay'a götürmeyi hedefleyen Artemis programından alır, ancak kapsamı yalnızca bu programla sınırlı değildir: Ay, Mars, kuyruklu yıldızlar ve asteroitlerde yürütülecek sivil keşif ve kullanım faaliyetleri için ortak bir davranış çerçevesi çizer.

Metnin kendisi, mutabakatı imzacıların ilkelere yönelik siyasi bir taahhüdü olarak tanımlar; yani yeni bir uluslararası antlaşma değildir. İmzacılar bunun yerine mevcut uzay hukukuna, özellikle 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması'na, uzaya fırlatılan cisimlerin kaydına ilişkin sözleşmeye ve astronotların kurtarılması ile iadesine dair anlaşmaya bağlılıklarını yeniden teyit eder. Somut iş birlikleri ise metnin uygulama bölümünde belirtildiği gibi mutabakat zaptları, kurumlar arası anlaşmalar gibi ayrı belgelerle yürütülür. Dolayısıyla imza, tek başına bir göreve katılım ya da astronot koltuğu anlamına gelmez; bu tür adımlar ayrıca kararlaştırılır.

On temel ilke

NASA'nın sayfasında mutabakatın ilkeleri on başlık altında sıralanıyor:

• Barışçıl amaçlar: İş birliğine dayalı faaliyetler yalnızca barışçıl amaçlarla yürütülür.
• Şeffaflık: İmzacılar ulusal uzay politikalarını ve keşif planlarını kamuoyuyla paylaşır.
• Birlikte çalışabilirlik: Sistemlerde ortak standartlar kullanılır, gerektiğinde yeni standartlar geliştirilir.
• Acil yardım: Zor durumdaki astronotlara mümkün olan her türlü yardımın yapılması taahhüt edilir.
• Uzay cisimlerinin kaydı: Fırlatılan araçlar uygun biçimde kayda geçirilir.
• Bilimsel verilerin paylaşımı: Elde edilen bilimsel veriler zamanında kamuya açılır.
• Uzay mirasının korunması: Tarihî iniş alanları ve eserler korunur.
• Uzay kaynakları: Kaynakların çıkarılması ve kullanılması Dış Uzay Antlaşması'na uygun yapılır.
• Faaliyetlerin çakışmasının önlenmesi: Başkalarının çalışmalarına zararlı müdahaleden kaçınılır.
• Yörünge enkazı: Yeni enkaz oluşumunu sınırlayacak önlemler alınır.

Bu başlıklardan ikisi en çok tartışılanlar arasında. Uzay kaynakları bölümünde imzacılar, Ay'dan ya da asteroitlerden kaynak çıkarılmasının Dış Uzay Antlaşması'nın ikinci maddesi anlamında "ulusal sahiplenme" sayılmadığını kabul ediyor. Çakışmayı önleme bölümünde ise "güvenlik bölgesi" kavramı tanımlanıyor: Bir faaliyetin olağan işleyişinin ya da olası bir arızanın başkalarına zarar verebileceği alanda imzacıların birbirine bilgi vermesi ve koordinasyon kurması öngörülüyor. Metne göre bu bölgelerin boyutu faaliyetin niteliğine göre belirlenmeli ve faaliyet değiştikçe güncellenmeli.

Kaç ülke imzaladı?

NASA'nın tarih sırasına göre tuttuğu imzacı listesine göre mutabakatı 13 Ekim 2020'de ilk imzalayan sekiz ülke ABD, Avustralya, Kanada, İtalya, Japonya, Lüksemburg, Birleşik Arap Emirlikleri ve Birleşik Krallık'tı. Liste o günden bu yana istikrarlı biçimde büyüdü. Türkiye 71. sıraya yazıldı; ardından Eylül 2026'da Cibuti, Arnavutluk, Hırvatistan, Fildişi Sahili ve San Marino katıldı. NASA'nın açıklamasına göre San Marino 25 Eylül 2026'da 76. imzacı oldu; bu yazının hazırlandığı tarihte toplam sayı 76.

Listede Türkiye'nin yakın coğrafyasından ve İslam İşbirliği Teşkilatı üyelerinden çok sayıda ülke yer alıyor: Birleşik Arap Emirlikleri kurucular arasında; Bahreyn, Suudi Arabistan, Umman, Ürdün ve Fas da Türkiye'den önce imzalamıştı. Ay'da kendi programını yürüten iki büyük uzay gücü, Çin ve Rusya ise imzacılar arasında bulunmuyor.

Türkiye'nin Ay programıyla bağlantısı

NASA'nın tören sonrası açıklamasında Türkiye'nin insanlı uzay alanındaki son adımlarına yer verildi: Alper Gezeravcı'nın 2024'te Axiom Mission 3 kapsamında Uluslararası Uzay İstasyonu'na gitmesi ve aynı yıl Tuva Cihangir Atasever'in Virgin Galactic 07 yörünge altı uçuşuna katılması. Açıklama, Türkiye'nin ilk Ay görevi AYAP-1'e yönelik hazırlıkların sürdüğünü de vurguladı. Gezeravcı'nın uçuşundaki deneylerin akıbetini Ax-3 sonrası durum yazımızda ele almıştık.

TUA'nın 16 Eylül 2026'da duyurduğuna göre Ay Uzay Aracı'nın üretim, montaj ve entegrasyonu tamamlandı ve araç sistem seviyesi çevresel testler için TUSAŞ bünyesindeki Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'ne (USET) gönderildi. Yaklaşık 3,5 ton ağırlığındaki aracın yerlilik oranı yüzde 80'in üzerinde. Fırlatma 2027'nin ilk ayları için hedefleniyor; testler tamamlandıktan sonra aracın ABD'deki Kennedy Uzay Merkezi'ne gönderilmesi planlanıyor. Yaklaşık iki aylık yolculuğun ardından araç, Ay yüzeyinden 100 kilometre yükseklikteki kutupsal ve dairesel bir yörüngeye yerleşecek, burada en az üç ay, performansa bağlı olarak bir buçuk yıla kadar çalışacak ve görev sonunda kontrollü manevralarla Ay yüzeyine indirilecek. Görevin ayrıntılarını AYAP-1 rehberimizde bulabilirsiniz.

AYAP-1 kendi başına Artemis programının bir parçası değil. Ancak mutabakat, Ay çevresinde faaliyet gösterecek ülkeler arasında bilgi paylaşımı, enkaz azaltma ve faaliyet çakışmalarını önleme gibi konularda ortak bir dil sunuyor. Isaacman törende, NASA'nın tüm imzacıları gelecekteki Artemis görevlerine donanım, bilimsel faydalı yük, teknoloji gösterimi ve küp uydu gibi katkılar sunmaya davet ettiğini söyledi. TUA'nın aktardığına göre Isaacman, "Türkiye Cumhuriyeti'ni Artemis Mutabakatı'nın 71'inci imzacısı olarak karşılamak benim için büyük bir ayrıcalık" dedi. Bu davetin Türkiye için somut bir yüke ya da projeye dönüşüp dönüşmeyeceği henüz açıklanmış değil.

Antalya'daki kongrenin arifesinde

İmzadan beş hafta sonra, 5-9 Ekim 2026'da Antalya'da düzenlenen 77. Uluslararası Uzay Kongresi, TUA'nın verilerine göre 111 ülkeden 7.604 delegeyi bir araya getirdi. Kongrenin önemli çıktılarından biri, Türkiye'nin öncülüğünde hazırlanan ve ilk aşamada 21 ülkeden 32 temsilcinin destek verdiği Uzayda Barış için Antalya Deklarasyonu oldu; ayrıntıları deklarasyon haberimizde anlattık. Artemis Mutabakatı ile bu deklarasyon farklı metinler olsa da ikisi de uzayın barışçıl ve sürdürülebilir kullanımına ilişkin ortak ilkeleri öne çıkarıyor.

Sırada ne var?

Mutabakat imzacıları, ilkelerin nasıl uygulanacağını ele almak için düzenli olarak bir araya geliyor. Türkiye'nin bu toplantılarda hangi konularda öne çıkacağı ve Artemis görevlerine yönelik bir katkı önerisi sunup sunmayacağı önümüzdeki dönemde netleşecek. Kısa vadede gözler, 2027'nin ilk aylarında fırlatılması hedeflenen AYAP-1'de: Mutabakatın Türkiye açısından pratik karşılığı, ilk kez Ay yörüngesinde faaliyet gösterecek bir Türk uzay aracıyla birlikte sınanmış olacak.