Başak takımyıldızı

Başak (Latince Virgo, "genç kız"), burçlar kuşağının en büyük takımyıldızıdır. Gökyüzünün tamamında yalnızca Suyılanı ondan büyüktür; yaklaşık 1294 kare derecelik alanıyla Başak 88 takımyıldız arasında ikinci sıradadır. Batısında Aslan, doğusunda Terazi yer alır; IAU kısaltması "Vir"dir. Türkçe adı, en parlak yıldızı Spica'nın Latince anlamından, "başak"tan gelir. Gök ekvatoru ile ekliptik bu takımyıldızın içinde kesişir: Eylül ekinoksunda Güneş'in bulunduğu nokta bugün Başak'tadır. Takımyıldız aynı zamanda galaksi bakımından çok zengin Başak Kümesi'ne ve fotoğrafı çekilen ilk kara deliğe ev sahipliği yapar. Burçların genel tarihi için üst sayfamız "Burçlar nereden geliyor?" maddesine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

Başak, Kuzey Yarımküre'nin ilkbahar takımyıldızıdır; Mart ve Nisan'da bütün gece gökyüzündedir. Türkiye'den akşam saat 21.00 sularında Nisan'da doğu-güneydoğuda yükselmiş olur; Mayıs-Temmuz akşamlarında güney gökyüzünde orta yükseklikte, en iyi konumundadır. Ağustos akşamlarında batıda alçalır.

Başak'ı bulmanın klasik yolu Büyük Ayı'dan geçer. Büyük Kepçe'nin kulpunun yaptığı kavisi sürdürdüğünüzde önce Çoban takımyıldızının turuncu, parlak yıldızı Arcturus'a varırsınız. Aynı kavisi biraz daha güneye uzatınca karşınıza mavimsi beyaz Spica çıkar. İngilizce konuşulan ülkelerde bu yol, "kavisi izle Arcturus'a, hızlan Spica'ya" diye bir tekerlemeyle öğretilir. Başak'ın yedi ana yıldızı iki desen oluşturur: Beta, Gama, Delta, Epsilon ve Eta Virginis'in yaptığı "Başak'ın Kâsesi" ve bunlara Spica ile Teta Virginis eklenince ortaya çıkan Y biçimi.

En parlak yıldızları

• Spica (Alfa Virginis): Takımyıldızın en parlak yıldızı, yaklaşık 1,0 kadir (0,97 ile 1,04 arasında hafifçe değişir). Adı Latince "başak" demektir ve Babil'deki "Saban İzi" takımyıldızının tahıl başağı geleneğini sürdürür. Uzaklığı yaklaşık 250 ışık yılı.
• Porrima (Gama Virginis): Çıplak gözle 2,7 kadir görünür; aslında 3,6 kadir dolaylarında iki yıldızdan oluşan bir çift yıldızdır. Yaklaşık 38 ışık yılı uzaklıktadır.
• Vindemiatrix (Epsilon Virginis): 2,8 kadirlik bir yıldız, yaklaşık 110 ışık yılı uzakta. Başak Kümesi'nin galaksilerini bulmak için başlangıç noktası olarak kullanılır.
• Zavijava (Beta) ve Auva (Delta): "Kâse"nin öteki köşelerini oluşturan yıldızlar. Eylül ekinoks noktası bugün Zavijava'nın çok yakınındadır.

Adı ve mitolojisi

Başak'ın kökü Babil'e uzanır. MÖ 10. yüzyıla tarihlenen MUL.APIN yıldız listesinde bu takımyıldızın bir bölümü "Saban İzi" diye anılır ve elinde tahıl başağı tutan tanrıça Şala'yı temsil eder. Spica'nın adı bu geleneğin bugüne ulaşmış izidir; takımyıldız bu yüzden bereketle ilişkilendirildi. Hipparkos'un tanımladığı Başak aslında iki Babil takımyıldızına karşılık gelir: doğudaki "Saban İzi" ve batıdaki "Erua'nın Palmiye Yaprağı". İkincisi elinde palmiye yaprağı tutan bir tanrıça olarak çizilirdi ve bu motif çok sonraki Başak tasvirlerinde bile ara sıra görülür.

Yunanlar ve Romalılar takımyıldızı tarım tanrıçası Demeter ve kızı Persephone ile, bir de adalet tanrıçası Astraea ile özdeşleştirdi. Anlatıya göre Astraea, Gümüş Çağ'ın sonunda insanların bozulmasına dayanamayıp yeryüzünü terk eder ve gökyüzüne kaçarak bu takımyıldız olur. Komşu Terazi'nin Roma döneminde Astraea'nın elindeki terazi olarak görülmesi bu yüzdendir. Başka bir anlatıda Başak, babası öldürülünce kederinden kendini asan Atinalı Erigone'dir; tanrı Dionysos baba ile kızı Çoban ve Başak takımyıldızları olarak gökyüzüne yerleştirir.

Güneş Başak'ta ne zaman?

Başak, Güneş'in en uzun süre kaldığı takımyıldızdır. IAU sınırlarına göre yaptığımız hesapta Güneş 2026'da Başak'a 17 Eylül'de girdi ve 31 Ekim akşamı Terazi'ye geçti; yaklaşık 44,5 gün. Astrolojide Başak burcu ise yaklaşık 24 Ağustos – 23 Eylül arasıdır. Bu iki aralık yalnızca bir haftalık bir dilimde örtüşür.

Aradaki kayma presesyonun sonucudur. Antik çağda Eylül ekinoksunda Güneş Terazi takımyıldızındaydı; sonra bu nokta Başak'a kaydı ve MS 2440 dolaylarında Aslan'a geçecek. Astrolojik burçlar gökyüzündeki takımyıldızlarla örtüşmez; burçlara yüklenen anlamların bilimsel bir dayanağı da yoktur.

Verileri göster

Alan	1294 kare derece
88 takımyıldız içinde	2. büyük
Güneş'in kaldığı süre	44,5 gün (2026)
Spica'nın uzaklığı	250 ışık yılı
Sombrero Galaksisi'nin uzaklığı	yaklaşık 31 milyon ışık yılı
3C 273'ün uzaklığı	yaklaşık 2,4 milyar ışık yılı

İlginç gök cisimleri

• Başak Kümesi: Vindemiatrix'in 5-12 derece batısında, çok sayıda parlak galaksiyi barındıran büyük bir galaksi kümesi. Messier kataloğunun M49, M58, M59, M60, M61, M84, M86, M87, M89 ve M90 numaralı cisimleri bu bölgededir.
• M87: Başak Kümesi'nin en büyük galaksisi, yaklaşık 60 milyon ışık yılı uzakta. Merkezindeki süper kütleli kara deliğin fırlattığı jet nedeniyle güçlü bir radyo kaynağıdır. Olay Ufku Teleskobu ekibi 10 Nisan 2019'da bu kara deliğin görüntüsünü yayımladı; bir kara deliğin ilk doğrudan görüntüsüydü. Ayrıntılar M87* maddemizde.
• Sombrero Galaksisi (M104): Spica'nın yaklaşık 10 derece batısında, kenarı bize dönük bir sarmal galaksi; Başak Kümesi'nin güney kenarında yer alır ama kümenin üyesi değildir. Ortasındaki yaşlı yıldızlardan oluşan şişkin bölüm ve onu kesen belirgin toz şeridi, galaksiye adını veren meksika şapkası görünümünü verir. Uzaklığı yaklaşık 31 milyon ışık yılı.
• M84: Başak Kümesi'nin yaklaşık 60 milyon ışık yılı uzaklıktaki bir başka radyo galaksisi. Merkezinin çevresinde saniyede yaklaşık 400 kilometreyle dolanan gaz bulutlarının hızı, orada Güneş'in yaklaşık 300 milyon katı kütlede bir cismin, büyük olasılıkla bir kara deliğin bulunduğunu gösteriyor.
• NGC 4639: Bize yüzünü dönmüş, yaklaşık 78 milyon ışık yılı uzaklıktaki çubuklu sarmal galaksi. Dış kollarındaki çok sayıda Sefe değişeni, uzaklığı hesaplamak için "standart mum" olarak kullanılır. Gökbilimciler bu yıldızlardan yararlanarak Tip Ia süpernovaları daha uzak galaksiler için ölçüm aracı olarak ayarladı.
• 3C 273: Tanımlanan ilk kuasar. Yaklaşık 12,9 kadirlik parlaklığıyla gökyüzünde optik olarak en parlak kuasardır. Uzaklığı yaklaşık 2,4 milyar ışık yılı.
• Ötegezegenli yıldızlar: 70 Virginis, bilinen ilk ötegezegen sistemlerinden birine ev sahipliği yapar; gezegeni Jüpiter'in 7,5 katı kütlededir. Güneş benzeri 61 Virginis'in çevresinde üç gezegen, bir pulsar olan PSR B1257+12'nin çevresinde de üç gezegen dolanır.

Meteor yağmurları

Başak'la ilişkilendirilen, yaygın olarak izlenen büyük bir meteor yağmuru yoktur. Takımyıldızın en iyi göründüğü ilkbahar ve yaz akşamlarında gökyüzünde neler olduğunu Bu akşam gökyüzü sayfamızdan izleyebilirsiniz. Başak ekliptik üzerinde olduğu için Ay ve gezegenler de sık sık Spica'nın yakınından geçer; Ay'ın konumunu Ay takvimimizde bulabilirsiniz.

Kısaca

• Başak, Aslan ile Terazi arasında, burçlar kuşağının en büyük, gökyüzünün ikinci büyük takımyıldızıdır.
• Türkiye'den Nisan-Ağustos akşamlarında görülür; Büyük Kepçe'nin kulpundan Arcturus'a, oradan Spica'ya uzanan kavisle bulunur.
• En parlak yıldızı Spica'dır (yaklaşık 1,0 kadir, 250 ışık yılı); adı Latince "başak" demektir.
• Başak Kümesi, M87 ve Sombrero Galaksisi gibi ünlü galaksiler bu takımyıldızdadır.
• Güneş Başak'ta yaklaşık 17 Eylül – 31 Ekim arasında, 44 günden uzun süre kalır; bu, Güneş'in bir takımyıldızda geçirdiği en uzun süredir.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.