Boğa takımyıldızı

Boğa (Latince Taurus, "boğa"), burçlar kuşağının en eski ve en göz alıcı takımyıldızlarından biridir. Kuzey gök yarıküresinde, batısında Koç, doğusunda İkizler; güneydoğusunda Avcı (Orion), kuzeyinde Kahraman (Perseus) ve Arabacı (Auriga) takımyıldızları yer alır. Yaklaşık 797 kare derecelik alanı ve IAU kısaltması "Tau" olan Boğa, kış gökyüzünün en tanınan bölgesidir: Gökyüzünün en yakın iki açık yıldız kümesi Ülker ile Hyadlar, turuncu dev Aldebaran ve 1054'te patlayan bir yıldızın kalıntısı olan Yengeç Bulutsusu buradadır. Burçların genel tarihi için üst sayfamız "Burçlar nereden geliyor?" maddesine bakabilirsiniz.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?

Türkiye'den Boğa'yı izlemenin en iyi zamanı kış akşamlarıdır. Kasım'da akşam saat 21.00 sularında doğuda yükselmiş olur, Ocak ve Şubat akşamlarında güneyde yüksekte görünür. Kasım sonu ile Aralık başında Güneş'in tam karşısına gelir ve bütün gece gökyüzündedir. Mart sonunda akşam batıda alçalır; Mayıs-Temmuz arasında Güneş'in parıltısında kaybolur.

Bulmanın en kolay yolu Avcı'dır. Avcı'nın kemerini oluşturan üç yıldızın çizdiği çizgiyi sağa ve yukarı (kuzeybatıya) uzattığınızda turuncu renkli parlak Aldebaran'a ve onun çevresindeki V biçimli yıldız grubuna, yani Hyadlar kümesine varırsınız. Bu V, boğanın yüzünü çizer. Aynı çizgiyi biraz daha sürdürünce küçük, bulutumsu bir yıldız topluluğu görünür: Ülker. Boğanın boynuzlarının uçları, doğuda birbirinden 8 derece uzaktaki Elnath ve Zeta Tauri yıldızlarıdır. Gökyüzünde yalnızca boğanın ön yarısı çizilir; arka bölümünün yeri Koç ve Balina takımyıldızlarına kalmıştır.

Boğa, gök ekvatorunun, ekliptiğin ve Samanyolu'nun düzlemi olan galaktik ekvatorun üçünün birden geçtiği tek takımyıldızdır.

En parlak yıldızları

• Aldebaran (Alfa Tauri): Boğa'nın en parlak yıldızı ve boğanın "kanlı gözü". Parlaklığı 0,75 ile 0,95 kadir arasında hafifçe değişir. Adı Arapça "izleyen, takip eden" anlamındaki ed-Debarân'dan gelir; büyük olasılıkla gece boyunca Ülker'in ardından doğup onu izlemesi nedeniyle. K5 sınıfı turuncu bir devdir, uzaklığı yaklaşık 67 ışık yılı. Aldebaran aslında Hyadlar'ın bir üyesi değildir; kümenin önünde, bize çok daha yakın durur. Ayrıntılar Aldebaran maddemizde.
• Elnath (Beta Tauri): 1,65 kadirlik mavimsi beyaz dev, takımyıldızın ikinci parlak yıldızı. Adı Arapça "boynuzla vuran" anlamındaki deyimden gelir ve boğanın kuzey boynuzunun ucunu işaretler. Arabacı takımyıldızıyla sınırda durduğu için eski haritalarda Gama Aurigae adını da taşır. Uzaklığı yaklaşık 134 ışık yılı.
• Zeta Tauri: Güney boynuzun ucundaki yıldız; 133 günde bir dolanan bir örten çift yıldızdır.
• Lambda Tauri: Yaklaşık her 3,95 günde bir parlaklığı 1,1 kadir düşen bir örten çift; iki yıldızın birbirine uzaklığı yalnızca 0,1 astronomik birim kadardır.

Adı ve mitolojisi

Bu yıldızların boğa olarak görülmesi çok eskidir; en az Tunç Çağı'nın başına uzanır. Yaklaşık MÖ 4000 ile 1700 arasında ilkbahar ekinoksunda Güneş Boğa'daydı ve takımyıldız tarım takviminde önemli bir yer tuttu. Babil'in MUL.APIN yıldız listesinde adı GU4.AN.NA, yani "Gök Boğası"dır. Gılgamış Destanı'nda tanrıça İştar, kendisini reddeden Gılgamış'ı öldürmesi için Gök Boğası'nı gönderir; Enkidu boğayı parçalar. Bazı yorumcular Gılgamış'ı Boğa'nın karşısında duran Avcı takımyıldızıyla özdeşleştirir. Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi'nden Michael Rappenglück ise Lascaux mağarasındaki yaklaşık MÖ 15.000'e tarihlenen boğa resminin Boğa takımyıldızını ve Ülker'i gösterdiğini öne sürer; bu yorum tartışmalıdır.

Yunan mitolojisinde Boğa, Fenikeli prenses Europa'yı kaçırmak için beyaz bir boğa kılığına giren Zeus'tur. Gökte yalnızca ön yarısının görünmesi, Europa'yı sırtında taşıyarak denize dalan boğanın arka bölümünün suyun altında kalmasıyla açıklanırdı. Başka bir anlatıda Zeus'un, karısı Hera'dan gizlemek için düveye dönüştürdüğü İo ile özdeşleştirilir. Mısır'da da Boğa, ilkbaharda yaşamın yenilenmesiyle ilişkilendirilen kutsal bir boğaydı; Dendera zodyağında boğa figürü açıkça görülür.

Güneş Boğa'da ne zaman?

Astrolojide Boğa burcu yaklaşık 21 Nisan – 21 Mayıs arasıdır. IAU sınırlarına göre yaptığımız hesapta ise Güneş 2026'da Boğa takımyıldızına 14 Mayıs'ta girdi ve 22 Haziran'ın ilk saatlerinde (Türkiye saatiyle) İkizler'e geçti; takımyıldızda yaklaşık 38 gün kaldı. Bu farkın büyük bölümü presesyondan kaynaklanır. Presesyonun ilginç bir sonucu da şudur: 1990'dan beri Haziran gündönümünde Güneş İkizler'de değil Boğa'dadır ve MS 2600 dolaylarına kadar burada kalacaktır. Astrolojik burçlar gökyüzündeki takımyıldızlarla örtüşmez ve burçlara atfedilen özelliklerin bilimsel bir dayanağı yoktur.

Verileri göster

Alan	797 kare derece
Güneş'in kaldığı süre	38,3 gün (2026)
Aldebaran'ın uzaklığı	67 ışık yılı
Hyadlar'ın uzaklığı	153 ışık yılı
Ülker'in uzaklığı	444 ışık yılı
Yengeç Bulutsusu'nun uzaklığı	yaklaşık 6.500 ışık yılı

İlginç gök cisimleri

• Ülker (M45): Çıplak gözle görülen en ünlü açık yıldız kümesi. Yaklaşık 444 ışık yılı uzaklıktaki küme 125 milyon yaş dolaylarındadır ve yüzlerce yıldız barındırır. Ayrıntılar Ülker yıldız kümesi maddemizde.
• Hyadlar: Bize en yakın belirgin açık kümelerden biri; uzaklığı yaklaşık 153 ışık yılı, yaşı yaklaşık 625 milyon yıl. Gökyüzünde 5 derecelik bir alana yayıldığı için en iyi çıplak gözle ya da dürbünle görülür. Kümenin bilim tarihinde özel bir yeri vardır: 29 Mayıs 1919 tam Güneş tutulmasında Arthur Eddington'ın ekibinin fotoğrafladığı yıldızlar arasında Hyadlar'ın yıldızları da vardı. Bu ölçümler, ışığın Güneş'in yakınından geçerken büküldüğünü göstererek Einstein'ın genel görelilik kuramının öngörüsünü doğruladı.
• Yengeç Bulutsusu (M1): Zeta Tauri'nin 1,15 derece kuzeybatısındaki bu bulutsu, 4 Temmuz 1054'te Dünya'dan görülen bir süpernova patlamasının kalıntısıdır. Patlama gündüz gözüyle görülecek kadar parlaktı ve Çin kayıtlarına geçti. Kalıntıyı 1731'de John Bevis keşfetti. Bulutsunun merkezinde, hızla dönen bir nötron yıldızı olan Yengeç Pulsarı bulunur. Bugün 8,4 kadir parlaklığındadır ve teleskop gerektirir; uzaklığı yaklaşık 6.500 ışık yılı.
• T Tauri: Henüz oluşum sürecindeki genç yıldızlardan oluşan "T Tauri yıldızları" sınıfına adını veren yıldız. Parlaklığı haftalar ya da aylar içinde 9 ile 13 kadir arasında düzensizce değişir.
• Boğa-Arabacı bulut kompleksi: Takımyıldızın kuzeyine uzanan, yaklaşık 490 ışık yılı uzaklıktaki bu toz ve gaz bulutları bize en yakın etkin yıldız oluşum bölgelerinden biridir.

Meteor yağmurları

Ekim sonu ile Kasım boyunca etkin olan Toridler, radyantı Boğa yönünde olan uzun soluklu bir meteor yağmurudur. Aslında Kuzey ve Güney olmak üzere iki ayrı koldan oluşur. Güney Toridler Encke kuyruklu yıldızının, Kuzey Toridler ise Encke'nin büyük bir parçası olabileceği düşünülen 2004 TG10 asteroidinin bıraktığı parçacıklardan kaynaklanır. Yağmur saatte az sayıda meteor üretir ama meteorları yavaştır ve zaman zaman parlak ateş topları görülür. Kuzey Toridlerin bu yılki tepe tarihi ve izleme ipuçları Kuzey Toridler sayfamızda. Haziran-Temmuz'da etkin olan Beta Toridler ise gündüz gerçekleşir ve radyo yöntemleriyle izlenir.

Kısaca

• Boğa, Avcı'nın kuzeybatısında, kış akşamlarında Türkiye'den güneyde yüksekte görülen büyük bir burç takımyıldızıdır.
• En parlak yıldızı turuncu dev Aldebaran'dır (yaklaşık 0,85 kadir, 67 ışık yılı).
• Gökyüzünün en yakın iki açık kümesi, Ülker ve Hyadlar, Boğa'dadır.
• Yengeç Bulutsusu, 1054'te gözlenen süpernovanın kalıntısıdır.
• Güneş bugün Boğa'da yaklaşık 14 Mayıs – 21 Haziran arasında bulunur; Haziran gündönümü 1990'dan beri bu takımyıldıza düşer.

Güneş'in ve gezegenlerin bugün hangi burçta ve gerçekte hangi takımyıldızda olduğunu Burçların gökyüzü sayfasında, doğduğunuz gün gökyüzünün nasıl olduğunu Doğduğun gün gökyüzü aracında ve bu gece hangi yıldızların görüldüğünü gökyüzü haritasında görebilirsiniz.