The Chessmen of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, jetan oyunu ve okuma rehberi
Burroughs'un 1922 tarihli Barsoom romanı, John Carter'ın kızı Tara'yı beyinlerden ibaret Kaldane'lerin vadisine ve canlı taşlarla oynanan jetan arenasına götürür.
- Tür
- Roman
- Yazar
- Edgar Rice Burroughs
- İlk yayın yılı
- 1922
- Türkçe baskı
- Mars Satrancı — Fihrist Kitap
- Sayfa
- 375
- Ücretsiz ve yasal oku
- www.gutenberg.org/ebooks/1153
The Chessmen of Mars (Türkçede Mars Satrancı), Edgar Rice Burroughs'un Mars'a "Barsoom" adını verdiği serinin beşinci romanıdır. Önce 1922'de Argosy All-Story Weekly dergisinde altı bölüm hâlinde tefrika edildi, aynı yılın Kasım ayında A. C. McClurg yayınevinden kitap olarak çıktı. Bu kez ana kahraman John Carter değil, onun kızı Tara'dır. Kitabın adını veren jetan, yani Barsoom'un satrancı ise gerçek dünyada da izleyici buldu: okurlar oyunu kâğıt üstünden alıp gerçekten oynadılar. Roman, Barsoom okuma sırasında yayın sırasına göre beşinci kitaptır; telif süresi dolduğu için bugün ücretsiz okunabilir.
Kitap ne anlatıyor?
Roman bir macera ve kaçış hikâyesidir, ama altında dikkat çeken bir fikir yatar: zekâ ile beden birbirinden ayrılırsa ne olur? Burroughs bu soruyu Kaldane adını verdiği, neredeyse yalnızca kafadan oluşan, örümcek gibi altı ince bacağı ve iki kıskacı olan yaratıklarla işler. Kaldane'ler bedenlerini bırakıp saf akla doğru evrimleşmeyi kendilerine amaç edinmiştir. Dünyayla ilişki kurabilmek için de Rykor adını verdikleri, kafasız insan bedenleri yetiştirir; Kaldane bir Rykor'un omuzlarına oturur ve bir dokunaç demetiyle onun omuriliğine bağlanarak bedeni sürer.
Romanın ikinci yarısı ise Manator adlı bir şehirde geçer; burada hükmedenler canlı insanlarla, hem de ölümüne oynanan bir jetan oyunu düzenler. Hikâyenin duygusal ekseni, kibirli bir prensesle ona âşık olan prens arasındaki yanlış anlaşılmadır. Anlatım serinin öbür kitaplarıyla aynı çizgidedir: kısa bölümler, hızlı geçişler, her bölümün sonunda merak uyandıran bir kesit. Kitabın sonunda Burroughs, okurun oyunu kendi başına oynayabilmesi için jetan kurallarını bir ek olarak da verir.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Helium prensesi Tara, John Carter ile Dejah Thoris'in kızıdır. Gathol'un genç prensi Gahan ona ilgi duyar, fakat Tara bu ilgiyi küçümser ve aralarındaki soğukluk hikâyenin başlangıç noktasıdır. Tara bir gün uçan aracıyla şiddetli bir fırtınanın içine girer; rüzgâr onu kendi ülkesinden çok uzaklara sürükler ve Bantoom adlı gizli bir vadiye düşürür.
Bantoom, Kaldane'lerin çoğunlukla yer altındaki tünellerde yaşadığı bir bölgedir ve olağanüstü telepatik güçlere sahip bir Kaldane kral tarafından yönetilir. Tara burada Kaldane'lerle ve onların taşıyıcı bedenleri olan Rykor'larla karşılaşır ve tutsak edilir. Kaldane'ler onu bir tür besin kaynağı olarak görür. Gahan ise Tara'nın peşinden gelmiştir; kendi aracından düşer ve kimliğini saklayarak paralı asker "Turan" adıyla hareket eder. Tara'yı kurtarmayı başarır. Kaçışlarına, Kaldane toplumundan farklı olarak duyguyu önemseyen ve Tara'nın şarkısına hayran kalan Ghek adlı bir Kaldane de katılır. Üçlü Bantoom'dan kaçar, ama bu kez Manator şehrine düşer ve yeniden tutsak olur.
Manator, dışarıyla bağını kopartmış, ateşli silahı ve uçan aracı olmayan bir Kırmızı Marslı toplumudur. Şehirde iki gelenek öne çıkar: ölülerin süslenip sergilenmesi ve canlı insanların taş olarak kullanıldığı jetan oyunu. Esirler, oyunun kuralları gereği bir kareyi paylaşmak zorunda kaldıklarında gerçekten dövüşür. Tara ile Gahan bu düzenin içinde hayatta kalmaya, birbirlerine karşı hislerini yeniden tartmaya ve Manator'dan çıkmanın yolunu aramaya çalışır.
Romanın son bölümleri, Tara'nın Manator'da evlenmeye zorlandığı törene doğru ilerler. Gahan'ın kim olduğu tam bu sırada ortaya çıkar. Tara, "Turan"a karşı hissettiklerinin zaten aşka dönüştüğünü kabul eder; Gahan'ın unvanı onun için belirleyici değildir. Böylece kitap, ikilinin birleşmesi ve Manator'daki düzenin sarsılmasıyla kapanır. Yazar sonuna jetan kurallarını ekler.
Yazar ve yazıldığı dönem
Edgar Rice Burroughs 1 Eylül 1875'te Chicago'da doğdu, 19 Mart 1950'de Kaliforniya'nın Encino kentinde öldü. Çeşitli işlerde çalıştıktan sonra 1911'de, otuz altı yaşında kurgu yazmaya başladı. İlk hikâyesi olan "Under the Moons of Mars" (daha sonra A Princess of Mars adıyla kitaplaştı) 1912'de The All-Story dergisinde yayımlandı ve ona 400 dolar kazandırdı. Aynı yılın ekim ayında Tarzan of the Apes çıktı. Burroughs 1919'da Los Angeles'ın kuzeyinde bir çiftlik satın aldı, ona "Tarzana" adını verdi; 1923'te kendi kitaplarını basmak için Edgar Rice Burroughs, Inc. şirketini kurdu.
Barsoom dizisi 1911'in ikinci yarısında başladı. Burroughs 1911-1914 arasında yılda yaklaşık bir cilt çıkardı: A Princess of Mars, The Gods of Mars ve The Warlord of Mars. Thuvia, Maid of Mars 1916'da çıktı; The Chessmen of Mars ise ondan altı yıl sonra, 1922'de geldi. Serinin ağırlığı bu noktada John Carter'ın kendi maceralarından, onun ve Dejah Thoris'in çocuklarına kaymıştı.
Kitaptaki bilim
Burroughs'un Mars'ı, dönemin astronomi tartışmalarından güç alır. İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli, 5 Eylül 1877'de Milano'da 22 santimetrelik bir teleskopla Mars yüzeyinde gördüğü çizgilere canali ("kanallar", "oluklar") dedi; bu sözcük İngilizceye "canals" diye çevrilince yapay su yolları izlenimi doğdu. Percival Lowell ise kendi gözlemevinde bu çizgileri bir uygarlığın sulama sistemi olarak yorumladı ve Mars (1895), Mars and Its Canals (1906) ve Mars as the Abode of Life (1908) kitaplarında savundu. Barsoom'un kuruyan denizleri, şehir devletlerini sulayan kanalları ve gezegenin suyunu kontrol eden "atmosfer fabrikası" bu hayalden doğdu.
Gerçek ise bambaşkadır. 1903'te Joseph Edward Evans ile Edward Maunder, yetersiz teleskopla bakıldığında noktaların çizgi gibi birleşebildiğini deneyle gösterdi. Mariner 4 aracı 1965'te Mars'ın yakınından geçip kraterli ve çorak yüzeyi görüntüledi; kanal yoktu. NASA'ya göre Mars'ta atmosfer ince ve çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşur; ölçümlere göre yüzey basıncı Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 0,6'sıdır, yüzey çekimi ise Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 38'i (0,3794 g). Gün 24,6 saat, yıl 687 Dünya günüdür. Barsoom'daki kalın, nefes alınabilir hava ve Güneş ışınlarına bağlanan çekim karşıtı uçan araçlar gerçekte yoktur; Mars'ın Dünya'ya göre çok düşük bir çekime sahip olması ise Barsoom'un ayırt edici özelliklerinden biridir ve gerçekle örtüşür.
Bu romanın asıl bilimsel sorusu zekâyla bedenin ilişkisidir. İnsan beyni yetişkinde ortalama 1,2-1,4 kg ağırlığındadır, vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 2'sidir ve yaklaşık 86 milyar nöron içerir. Kaldane-Rykor ilişkisi gibi bir bağlantı gerçek biyolojide yoktur: beyin omurilik ve kafa sinirleri aracılığıyla bedene, kan dolaşımı yoluyla da besine bağlıdır; ayrı bir "kafa"nın başka bir bedenin omuriliğine bağlanıp onu yönetmesi bilimin bugünkü bilgisinin ötesindedir. Burroughs'un burada anlattığı, bilimden çok bir eleştiridir: yalnız akılla yaşayan bir toplum, romana göre bedenin sezgi ve duygularından kopuk, beceriksiz ve kibirli olur.
Jetan: Mars satrancı
Kitabın bilinen en kalıcı buluşu jetandır. Oyun 10×10'luk, siyah ve turuncu karelerden oluşan bir tahtada oynanır; her oyuncunun 20 taşı vardır. Romanda oyun canlı boyutta, gerçek insanların taş olarak giyindiği bir arenada oynanır ve bir taş başka bir karedeki rakip taşla karşılaşırsa ölümüne dövüşür. Oyun, Güney'in Siyah Marslıları ile Kuzey'in Sarı Marslıları arasındaki bir savaşı temsil eder ve tahta bu yönlerde konumlandırılır. Kuralların yapısı romanın hikâyesini yansıtır: güçlü bir kahraman, kurtarılacak bir prenses ve onların karşısında bir kötü şef.
Ağustos 1922'de Leavenworth Hapishanesi'nden Elston B. Sweet adlı bir mahkûm Burroughs'a yazarak, dergideki jetan tariflerinden yola çıkıp oyunun ilk gerçek takımını yaptıklarını bildirdi. Burroughs 16 Ağustos'ta cevap verdi ve kitap basılırken jetan kurallarını "Jetan, or Martian chess" başlıklı bir ek olarak ekledi. Oyun John Gollon'un 1968 tarihli Chess Variations kitabında da bir bölüm oldu; Gollon oyuna "saygıdeğer bir oyun" dedi.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın bilinen bir edebiyat ödülü yoktur; etkisi daha çok fikirlerinin yaşamasında görülür. Jetan'ın ardından Burroughs'tan etkilenen gezegen romanı yazarları kendi uzaylı satrançlarını icat etti: Lin Carter'ın Darza'sı, Kenneth Bulmer'in Jikaida'sı, John Norman'ın Kaissa'sı ve S. M. Stirling'in Atanj'ı gibi. J. K. Rowling'in Harry Potter ve Felsefe Taşı romanındaki canlı büyücü satrancı da aynı fikrin fantastik bir akrabası sayılır. Ayrıca Boardwalk Empire dizisinin dördüncü sezonunda Richard Harrow karakteri bu kitabı taşır; Cyberpunk 2077'nin Phantom Liberty eklentisinde Mr. Hands de romanı okur.
Barsoom evreninin genel mirası da kitabın arkasındadır. Carl Sagan, Cornell Üniversitesi'ndeki ofisinde yaklaşık yirmi yıl Burroughs'un hayal ettiği Mars haritasını bulundurdu; Arthur C. Clarke ve Ray Bradbury da kendi Mars kurgularında bu dünyadan ilham aldı. Bunların Mars anlayışı için Mars Yıllıkları ve The Sands of Mars sayfalarına da bakabilirsiniz. Kitaplardaki renk esaslı "ırk" ayrımı bugünün okuruna rahatsız edici gelebilir; romanlar 1910-1920'lerin pulp edebiyatının ürünü olarak okunmalıdır.
Uyarlamaları
Romanın bilinen bir sinema ya da dizi uyarlaması yoktur. 2012'de gösterime giren John Carter: İki Dünya Arasında filmi serinin yalnızca ilk kitabına, A Princess of Mars'a dayanır. Jetan ise oyun masalarına ve çeşitli yapımlara kitabın dışından girmiştir; yukarıda anılan dizi ve oyun göndermeleri bunlardandır.
Türkçe baskı ve ücretsiz okuma
Roman Türkçede Mars Satrancı (John Carter V) adıyla Fihrist Kitap'tan, Elisa Kaya çevirisiyle Ağustos 2022'de çıktı. İngilizce özgün metin Project Gutenberg'de ücretsiz bulunur ve ABD'de kamu malıdır; ilk baskı 375 sayfaydı.
Karakterleri
Kimlere uygun, nereden başlanmalı?
Bu kitap seriyi bilen okur için daha tatmin edicidir: Tara'nın ailesi, Helium ve Barsoom'un temel kuralları önceki dört kitapta tanıtılır. Serinin yayın sırasını takip etmek isteyenler A Princess of Mars ile başlayıp The Gods of Mars, The Warlord of Mars ve Thuvia, Maid of Mars kitaplarından geçip bu romana ulaşabilir; ama hikâye büyük ölçüde kendi içinde tamamlandığından, hızlı bir macera arayan biri doğrudan buradan da başlayabilir. Satranç ve oyun tarihine, "zekâ mı beden mi?" gibi eski felsefi sorulara ilgi duyanlara özellikle önerilir. Gerçekçi bilim, derin karakter çözümlemesi ya da günümüz anlatı ölçütleri arayanlar için ise daha çok tarihî bir okuma olacaktır. Serinin tamamı için Barsoom okuma sırası sayfasına bakın.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
The Moon Maid (Edgar Rice Burroughs): konusu, Ay bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Pirates of Venus (Edgar Rice Burroughs): konusu, Venüs bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
John Carter of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsÖykü
Llana of Gathol (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Synthetic Men of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Swords of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
























