21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Synthetic Men of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve rehberi

Burroughs'un Barsoom serisinin dokuzuncu romanında Ras Thavas'ın laboratuvarda ürettiği hormadlar ve beyin nakli kurgusu öne çıkar. Özeti, bilimi ve okuma rehberi bu yazıda.

Tür
Roman
Yazar
Edgar Rice Burroughs
İlk yayın yılı
1939
Sayfa
315

Synthetic Men of Mars, Edgar Rice Burroughs'un Barsoom serisinin dokuzuncu romanı. Bu kez hikâyeyi John Carter değil, onun muhafız birliğinden genç bir savaşçı anlatıyor ve olaylar, laboratuvarda yapay olarak üretilmiş yaratıkların istilasını doğuran bir bilim kurgu kâbusuna dönüşüyor.

Synthetic Men of Mars ne anlatıyor?

Kitabın anlatıcısı Vor Daj, Helium'dan bir padwar (savaşçı) ve John Carter'ın kişisel muhafızlarından biridir. Serinin birçok kitabında anlatıcı Carter'ın kendisiyken, bu romanda Carter üçüncü kişi olarak, Vor Daj'ın gözünden görülür. Hikâye, Carter'ın eşi Dejah Thoris'in bir kazada yaralanmasıyla başlar. Prensesi kurtarabilecek tek kişi, daha önceki bir Barsoom romanından (The Master Mind of Mars) tanıdığımız, ahlaksız ama dâhi cerrah Ras Thavas'tır. Ancak Ras Thavas ortadan kaybolmuştur ve onu bulmak, Mars'ın bataklıklarındaki ölü bir şehre uzanan tehlikeli bir yolculuğa dönüşür.

Roman, Barsoom'un tanıdık sahnelerinde, yani uçan gemiler, kılıç dövüşleri ve entrikayla bezeli bir dünyada geçer. Fark, bu kez tehlikenin canavarlardan ya da düşman imparatorluklardan değil, bir bilim insanının kendi ürettiği yaratıklardan gelmesidir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Carter ve Vor Daj, yaralı Dejah Thoris'i iyileştirmesi için Ras Thavas'ı ararlar. Ras Thavas, Master Mind of Mars olaylarından sonra üssünü taşımış, Toonolian Bataklıkları'ndaki Morbus adlı terk edilmiş şehre yerleşmiştir. Orada "hormad" denen sentetik insanlar yetiştirmektedir; bu yaratıklar tanıdık insan biçimlerinden korkunç biçimsiz olanlara kadar değişir. Hormadların bir kısmı zeki çıkmış ve yaratıcılarına karşı ayaklanmıştır. Bilim insanını esir almışlar, onu kendilerine bir hormad ordusu büyütmeye ve Barsoom'u fethetmek için tutsak normal Marslıların beyinlerini hormad bedenlerine nakletmeye zorlamaktadırlar.

Carter ve Vor Daj da hormadlara yakalanır ve Ras Thavas'la aynı yerde tutsak edilirler. Üçlü, yaratıklara karşı gizlice plan yapar; esir bilim insanı da onların işbirlikçisi değil, planın ortağı olur. Bu planın bir parçası olarak Vor Daj'ın beyni, casusluk yapmak amacıyla Tor-dur-bar adlı bir hormadın bedenine nakledilir. Hikâyenin büyük bölümü, Vor Daj'ın bu yabancı bedenin içinde, hormadların arasında yaşadıklarını ve onların düzenini içeriden öğrenmesini anlatır. Aynı sırada, kendisi gibi tutsak olan Amhor'lu Janai'ye âşık olur; ama canavar bir bedende yaşayan biri için bu aşkın hiçbir umudu yok gibidir. Üstelik görünüşe göre gerçek bedeni de yok edilmiştir.

Bu sırada Carter ve Ras Thavas kaçmayı başarır. Cerrah, Dejah Thoris'i iyileştirir. Ardından Carter, Helium'dan getirdiği büyük bir hava filosuyla Morbus'a döner. Şehir, kontrolsüzce büyüyen, kanser benzeri devasa bir hormad doku yığınının altında kalmıştır; hava filosu bu kütleyi yangın bombalarıyla yok eder. Vor Daj'ın asıl bedeni korunmuş çıkar ve Ras Thavas onu eski bedenine geri nakleder. Böylece Vor Daj, Janai'yle evlenme özgürlüğünü kazanır. Kısacası roman, kahramanın kendi bedenine kavuşmasıyla ve Barsoom'u tehdit eden yapay istilanın yangında bitmesiyle sona erer.

Yazar ve yazıldığı dönem

Edgar Rice Burroughs, 1875'te Chicago'da doğdu. İlk öyküsü 1912'de The All-Story dergisinde çıktı ve aynı yıl Tarzan'ı yarattı. Çok geçmeden dünya çapında tanınan bir yazar oldu ve 1923'te kendi yayınevini kurdu. Yazar hakkında daha geniş bilgi için Edgar Rice Burroughs sayfasına bakabilirsiniz.

1930'ların sonunda Burroughs'un ününe karşın yeni Mars romanına yayıncı bulması kolay olmadı. Burroughs'un biyografisini yazan John Taliaferro'ya göre Liberty ve Blue Book dergileri romanı geri çevirdi; üçüncü tercih olan Argosy onu yayımladı ve Burroughs dergi hakları için 1.200 dolar aldı. Roman Argosy Weekly'de 7 Ocak 1939'dan 11 Şubat 1939'a kadar altı haftalık bölümler hâlinde çıktı. İlk kitap baskısını ise 15 Mart 1940'ta Burroughs'un kendi şirketi Edgar Rice Burroughs, Inc. yaptı. ERBzine'in bibliyografyasına göre kitap 315 sayfaydı, baskı adedi 3.500'dü ve kapağını ile iç resimlerini yazarın oğlu John Coleman Burroughs çizdi.

Kitaptaki bilim: beyin nakli ve laboratuvarda üretilen insanlar

Kitabın bilimsel çekirdeği, Ras Thavas'ın cerrahisinde yatar: beyin nakli ve yapay olarak "yetiştirilmiş" insan bedenleri. Gerçek tıp bu konuda kitaptaki kadar ileri gitmiş değildir. Bir beyin nakli ile bir baş nakli aynı şey değildir; beyin nakli yalnızca beyni, baş nakli ise başın tamamını başka bir bedene aktarmayı içerir. Bunlardan biri olan baş nakli için en bilinen deney, nörocerrah Robert J. White'ın 1970'lerde yaptığı maymun deneyidir: nakledilen başın beyninde başlangıçta normal EEG etkinliği görüldü, ancak bağışıklık reddi nedeniyle hayvan dokuz gün sonra öldü.

Engellerden biri de omuriliktir. Sinir dokusu hasar görüp yara izi oluşturduğunda sinyalleri iyi iletemediği için, omuriliğin yeniden bağlanıp hareket ve duyu denetiminin geri kazanılması çok zordur. Bir başka sorun bağışıklık sistemidir: beynin başlangıçta bağışıklık tepkisinden korunmuş olduğu düşünülürdü, ancak araştırmalar beynin de reddedilebileceğini gösterdi. Kısacası kitaptaki ameliyat bugün de kurgu alanında kalıyor.

Hormadların kendi başına büyüyen "kanserli" doku kütlesine dönüşmesi ise, kontrolsüz hücre çoğalmasının edebiyattaki bir yankısı olarak okunabilir. Kitabın Mars'ı da dönemin Mars tasarımına dayanır: Burroughs, Percival Lowell'in kurumakta olan bir gezegen ve sulama kanalları fikrinden beslenmiştir. Oysa 1965'te Mariner 4, yakın çekimlerinde kanal değil, kraterli ve kurak bir yüzey gösterdi. Gerçek Mars'ın bugünkü bilgimizi Mars ve Mars'ta su sayfalarında bulabilirsiniz. Mars'ın keşif tarihi için Mars'ın keşfi: Mariner'den Perseverance'a yazısı da iyi bir tamamlayıcıdır.

Kitabın dünyasında uçan gemiler, Barsoom serisinin genel teknolojisine uygun olarak Güneş ışınlarına dayanan bir kaldırma yöntemi kullanır; bu, gerçek fizikte karşılığı olmayan bir kurgu öğesidir. Burroughs'un Mars'ında yıl 687 Dünya günüdür; NASA da gerçek Mars için aynı değeri verir. Gün uzunluğu NASA'ya göre yaklaşık 24,6 saattir.

Etkisi ve değerlendirmeler

Anlatıcı seçimi kitabı seride ayrı bir yere koyar. Anlatıcı olarak sıradan bir muhafızın seçilmesi, Carter'ın neredeyse yenilmez kahraman imajını arka plana iter ve okura, "yabancı" bir bedenin içine hapsolmuş bir insanın bakışını verir. Bu bakışın, hikâyenin ağırlık merkezini maceradan çok kimlik ve beden sorusuna kaydırdığı söylenebilir. Ras Thavas'ın ahlaksız bilim insanı portresi de aynı soruyu besler: teknik olarak yapabildiği şeyin, yapmasının doğru olup olmadığıyla ilgisi yoktur. Bu, bilimkurguda bugün de sürekli işlenen bir temadır. Öte yandan bugün de tüm bir insan bedeninin laboratuvarda yetiştirilmesi bilimsel gerçeklikte yer almıyor; kitaptaki bu kısım bütünüyle kurgudur.

Synthetic Men of Mars için bilinen bir ödül yok; değerlendirmeler ise karışık. Burroughs uzmanı Richard Lupoff, romanın "önerecek pek bir şeyi olmadığı" sonucuna varırken, Burroughs'un biyografisini yazan John Taliaferro kitabı hayal gücü bakımından zengin bulmuş ve yazarın 1930'ların sonundaki diğer işlerinden üstün görmüştür. Bu çelişki, kitabın seride neden hem sevilen hem eleştirilen bir halka olduğunu da özetler.

Barsoom evreninin bilimkurguya etkisi geniştir: Carl Sagan gençliğinde bu dünyayı okuduğunu belirtmiştir; Ray Bradbury, Arthur C. Clarke ve Robert A. Heinlein da serinin kendilerini etkilediğini söylemiştir. Mars'ta Burroughs'un adını taşıyan bir krater bulunur.

Uyarlamalar

Bu romanın tek başına bir film ya da dizi uyarlaması yok. Barsoom serisinden sinemaya uyarlanan, serinin ilk kitabı A Princess of Mars'a dayanan 2012 yapımı Disney filmidir; filmin sayfası için John Carter: İki Dünya Arasında'ya bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, eski dergi macerasının hızını, mad scientist temasını ve "beyin değiştirme" kurgusunu sevenlere uygun. Hikâyeyi anlatan kişi yeni, olaylar da büyük ölçüde kendi içinde tamamlandığı için, Ras Thavas'ın önceki kitaptaki rolünü bilmeden de okunabilir; yine de seriyi baştan izlemek isteyenler A Princess of Mars ile başlamalıdır. Okuma sırası için Barsoom serisi okuma sırası sayfasına bakın.

SıraKitapKitap olarak ilk baskı
8Swords of Mars1936
9Synthetic Men of Mars1940
10Llana of Gathol1948

Eğer Barsoom'u yalnızca kılıç ve prenses hikâyesi sanıyorsanız, bu kitap serinin korku ve bilim kurgu tarafını da gösterdiği için ilginç bir durak olabilir. Okurken hormadların "insan" sayılıp sayılmayacağı sorusunu aklınızda tutun; kitabın en çok düşündüren yanı bu.

Kısaca: Synthetic Men of Mars, Barsoom'un en "biyolojik" romanı. Beyin nakli ve yapay yaratık fikrini bugünün tıbbıyla karşılaştırınca, kitabın hayal gücünün de sınırlarının da kolayca görülüyor.

Yazarın diğer kitaplarıTümü →

📚 KitaplarTümü →

  1. Introduction to Stellar Astrophysics (Böhm-Vitense): özeti, bilimi ve rehberiIntroduction to Stellar Astrophysics (Böhm-Vitense): özeti, bilimi ve rehberiBilim kitabı
  2. Evren Avucunda (Christophe Galfard): konusu, bilimi ve okuma rehberiEvren Avucunda (Christophe Galfard): konusu, bilimi ve okuma rehberiBilim kitabı
  3. Mae Among the Stars (Roda Ahmed): konusu, Mae Jemison ve okuma rehberiMae Among the Stars (Roda Ahmed): konusu, Mae Jemison ve okuma rehberiMasal / efsane
  4. Team Moon (Catherine Thimmesh): Apollo 11'in 400 bin kişilik ekibi ve rehberiTeam Moon (Catherine Thimmesh): Apollo 11'in 400 bin kişilik ekibi ve rehberiBilim kitabı
  5. Moonshot (Brian Floca): konusu, Apollo 11 bilimi ve okuma rehberiMoonshot (Brian Floca): konusu, Apollo 11 bilimi ve okuma rehberiBilim kitabı
  6. Cosmic (Frank Cottrell-Boyce): konusu, bilimi ve okuma rehberiCosmic (Frank Cottrell-Boyce): konusu, bilimi ve okuma rehberiRoman
  7. The True Meaning of Smekday (Adam Rex): konusu, Home filmi ve rehberiThe True Meaning of Smekday (Adam Rex): konusu, Home filmi ve rehberiRoman
  8. Mr. Wuffles! (David Wiesner): konusu, bilimi ve okuma rehberiMr. Wuffles! (David Wiesner): konusu, bilimi ve okuma rehberiMasal / efsane

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Dizi ve filmlerTümü →

  1. The Expanse izleme ve okuma sırası: 6 sezon, 9 roman ve novellalarThe Expanse izleme ve okuma sırası: 6 sezon, 9 roman ve novellalarSeri / evren
  2. Halo oynama ve izleme sırası: bütün oyunlar ve Paramount+ dizisiHalo oynama ve izleme sırası: bütün oyunlar ve Paramount+ dizisiSeri / evren
  3. MonsterVerse (Godzilla ve Kong) izleme sırası: bütün filmler ve dizilerMonsterVerse (Godzilla ve Kong) izleme sırası: bütün filmler ve dizilerSeri / evren
  4. Transformers izleme sırası: bütün filmler, Bumblebee ve Transformers OneTransformers izleme sırası: bütün filmler, Bumblebee ve Transformers OneSeri / evren
  5. Predator izleme sırası: bütün filmler, Prey ve Alien vs. PredatorPredator izleme sırası: bütün filmler, Prey ve Alien vs. PredatorSeri / evren

Popüler kültür

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor15 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar