A Princess of Mars (Burroughs): konusu, Mars bilimi ve okuma rehberi

A Princess of Mars (Mars Prensesi), Amerikalı yazar Edgar Rice Burroughs'un ilk romanıdır. 1912'de bir pulp dergide tefrika edilen, 1917'de kitap olarak çıkan bu macera, Mars'ı kurak, ölmekte olan ama yaşayan bir dünya olarak hayal eden "gezegen romansı" türünün en etkili örneklerinden biridir. Kitabın kahramanı John Carter, Güney'in eski bir askeridir; kendini birdenbire Mars'ta bulur ve orada, yerliler Barsoom adını verdiği gezegenin savaşlarına karışır. Roman 2012'de John Carter: İki Dünya Arasında adıyla Disney yapımı bir filme uyarlandı. Telif süresi dolduğu için bugün ücretsiz okunabiliyor.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın merkezinde, Amerikan İç Savaşı'nda Konfedere saflarında savaşmış John Carter vardır. Arizona'da bir olaydan sonra gizemli biçimde Mars'a taşınır. Kitap bu yolculuğu bilimsel olarak açıklamaya çalışmaz; okurdan yalnızca bu varsayımı kabul etmesini ister. Mars'ta Carter'ın kemikleri ve kasları Dünya'ya göre çok daha hafif bir kütleçekimine alışık olduğu için ona neredeyse olağanüstü bir güç ve sıçrama yeteneği verir. Bu "yabancı ama üstün" konum, hikâyenin bütün gerilimini taşır.

Barsoom'da farklı halklar yan yana yaşar. Kitabın en çok öne çıkardığı iki grup, savaşçı ve göçebe yeşil Marslılarla daha medeni sayılan kızıl Marslılardır. Carter'ın bu iki dünya arasında kalışı, Helyum kentinin prensesi Dejah Thoris ile tanışması ve gezegeni ayakta tutan düzenekle ilgili sır, romanın üç ana ekseni olarak okunabilir. Anlatım hızlıdır, bölümler kısadır; tefrika kökenli bir kitaptan beklendiği gibi her bölüm bir sonrakini merak ettirecek biçimde kapanır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman, John Carter'ın Mars'a düşmesiyle başlar. Carter ilk olarak Thark adlı yeşil Marslı kabilenin elinde bulur kendini. Düşük kütleçekimi sayesinde gösterdiği üstün beceri, Tharkların gözünde ona saygı kazandırır ve zamanla kabilenin saygın bir savaşçısı hâline gelir. Bu aşamada kitap, yeşil Marslıların sert, duygudan uzak yaşam düzenini anlatır; Tars Tarkas gibi bazı Tharklar ise Carter'a dostça yaklaşır ve onun bu toplumu içeriden görmesini sağlar.

Hikâyenin ikinci ekseni, kızıl Marslıların kenti Helyum'un prensesi Dejah Thoris'in Tharkların eline düşmesidir. Carter, onu kurtarmaya girişir ve bu uğurda Tharklarla da, düşman kızıl Marslı kentlerle de çatışmak zorunda kalır. Dejah Thoris'e duyduğu bağlılık, kendi kimliğini yeniden kurmasının da yoludur: Dünya'da bir yabancı olan Carter, Barsoom'da bir halkın liderlerinden biri olur ve savaşların seyrini değiştirir. Roman boyunca farklı kentler arasındaki savaşlar, ittifaklar ve ihanetler sürer; Carter hem komutan hem koruyucu olarak ortaya çıkar. Sonunda Dejah Thoris ile aşkları evlilikle sonuçlanır ve Carter, bir yabancı olarak girdiği bu dünyada gerçek bir yer edinir. Kitabın bu ortası, Burroughs'un asıl derdinin bilim değil, kahramanlık, onur ve sadakat olduğunu gösterir: Mars burada bir fon değil, kendi kuralları olan bir sahnedir.

Üçüncü ve son bölümde gezegenin kaderi öne çıkar. Barsoom'un havası giderek incelmektedir ve bütün yaşam, hava üreten dev bir tesise bağlıdır. Tesis durduğunda gezegendeki herkes tehlikeye girer; bu, kitaba savaşların ve aşkın ötesinde daha büyük, neredeyse kozmik bir çerçeve kazandırır, çünkü sorun artık tek bir kentin ya da kabilenin değil, bütün bir türün hayatta kalmasıdır. Carter, tesise girerek çözümü bulur ve gezegeni kurtarır, ancak tam bu noktada Dünya'ya geri dönmüş olarak uyanır. Mars'ta bıraktığı sevdiğinin ve dostlarının akıbetini bilmez; roman bu belirsizlikle biter. Hikâyenin devamı, Burroughs'un yazdığı ikinci kitap The Gods of Mars ile gelir ve böylece Barsoom serisi başlar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Edgar Rice Burroughs, 1 Eylül 1875'te Chicago'da doğdu, 19 Mart 1950'de Kaliforniya'nın Encino kentinde öldü. Yazar olmadan önce Idaho'da çiftlik işçiliği dahil çeşitli işlerde çalıştı; kalem açacağı toptancılığı da bunlardan biriydi. 1911 civarında, yani 36 yaş dolayında, ucuz kâğıda basılan pulp dergileri okurken "bunlardan daha eğlenceli hikâyeler yazabilirim" diye düşündüğü ve yazmaya böyle başladığı aktarılır.

İlk hikâyesi Under the Moons of Mars (Mars'ın Ayları Altında), The All-Story dergisinde Şubat-Temmuz 1912 arasında yayımlandı. Dergi, yazara bu iş için 400 dolar ödedi. Yazar adı "Normal Bean" olarak verilmişti; dizgi hatası yüzünden dergide "Norman Bean" çıktı. Aynı yıl Tarzan of the Apes da yayımlandı ve Tarzan, Burroughs'un asıl ticari başarısı oldu; ancak Mars hikâyeleri yazarın kendi imzası altında sürdü. Roman, 10 Ekim 1917'de A. C. McClurg & Company tarafından A Princess of Mars adıyla kitap olarak basıldı; ilk baskı xii + 326 sayfadır.

Kitap, Mars'a dair popüler imgenin çok yoğun olduğu bir dönemde yazıldı. O yıllarda Mars, kamuoyunda "kanallarla sulanan kurak bir dünya" olarak biliniyordu. Burroughs'un da bu fikri doğrudan bilimsel kaynaklardan değil, daha çok popüler anlatımlardan aldığı düşünülüyor.

Kitaptaki bilim: Lowell'in Mars'ı ve gerçek Mars

Burroughs'un Barsoom'u, Percival Lowell'in 1895 tarihli Mars kitabına çok şey borçludur. Lowell'e göre Mars kurumaya yüz tutmuş, yüzeyi kanallarla ağ gibi örülmüş bir dünyaydı; bu kanalları, kutuplardaki buzdan ekvatora su taşımak için akıllı bir uygarlığın kazdığını savunuyordu. Bu görüş, 1877'de Milano'da 22 santimetrelik bir teleskopla Mars yüzeyinde çizgi biçimli oluşumlar gören Giovanni Schiaparelli'nin "canali" (İtalyanca "kanal, oluk") sözcüğünün İngilizceye "canals" diye çevrilmesiyle yayılan bir fikre dayanıyordu. 1903'te Evans ve Maunder, bu çizgilerin kötü optikle ve gözün noktaları birleştirme eğilimiyle oluşan bir yanılsama olabileceğini gösterdi. Kesin cevap 1965'te geldi: NASA'nın Mariner 4 uzay aracı yakın çekimlerde kraterli, çorak bir yüzey gösterdi; kanal diye bir şey yoktu.

Gerçek Mars'ın ölçüleri Burroughs'un hayal ettiği dünyadan çok uzaktır. Yüzey çekimi Dünya'dakinin yaklaşık 0,379 katıdır (saniyede 3,72 metre-kare). Kitabın bu kısmı fiziğin yönüne uygundur: aynı kas gücüyle atlayan biri, Mars'ta Dünya'dakine göre yaklaşık 2,6 kat yükseğe çıkabilir. Ancak atmosfer sorunludur. Yüzey basıncı yalnızca 0,636 kPa'dır, yani Dünya'daki basıncın yüzde 1'inin altındadır; havanın yaklaşık yüzde 96'sı karbondioksittir. Carter'ın uzay giysisi olmadan nefes alması bu yüzden mümkün değildir. Kitabın "hava üreten tesis" fikri ise bugün terraforming (bir gezegeni yaşanabilir kılma) tartışmalarının edebî atası sayılabilir.

Öte yandan "gezegen kuruyor" fikrinin gerçekle sınırlı bir bağı vardır. Bugünkü bulgular, Mars'ın geçmişte daha sulu olduğunu düşündürüyor; ayrıntılar için Mars'ta su sayfasına, gezegenin genel tanıtımı için Mars sayfasına bakılabilir. Yani Burroughs, ayrıntıları yanlış da olsa, "kurumuş bir Mars" imgesiyle ilginç biçimde bir noktaya değinmiştir.

Etkisi ve uyarlamaları

Kitabın büyük bir ödülü yoktur; etkisi okurlar ve sonraki yazarlar üzerinden ölçülür. Carl Sagan çocukken bu kitapları okuduğunu ve etkisinin yetişkinliğinde de sürdüğünü anlattı; 1978'de New York Times'ta "Growing up with Science Fiction" başlıklı bir yazıda Burroughs'tan söz etti. Sagan'ın Cornell'deki odasının önünde Burroughs'un hayal ettiği Mars haritası asılıydı. Ray Bradbury, Mars Yıllıkları (1950) için bu kitaplardan ilham aldığını söylemiştir; Arthur C. Clarke ve Robert A. Heinlein de benzer biçimde anılır. Heinlein'ın Glory Road ve The Number of the Beast romanları Barsoom'a doğrudan gönderme yapar. James Cameron da Burroughs'u Avatar için en önemli esin kaynaklarından biri olarak andı. Mars'ta Burroughs adlı bir krater de yazarın adını taşır. Burroughs, 2003'te Bilimkurgu ve Fantezi Onur Listesi'ne alındı.

Sinema uyarlamaları şunlardır: 2009'da The Asylum'un doğrudan DVD'ye çıkan Princess of Mars filmi ve 9 Mart 2012'de gösterime giren Disney yapımı John Carter. Andrew Stanton'ın ilk canlı oyunculu filmi olan yapımda Taylor Kitsch John Carter'ı, Lynn Collins Dejah Thoris'i, Willem Dafoe ise Tars Tarkas'ı canlandırdı. Film Barsoom romanlarından yararlanır ama ağırlıklı olarak A Princess of Mars'ı temel alır. Üretim bütçesi yaklaşık 263,7 milyon dolar, dünya çapındaki hasılatı ise 284,1 milyon dolar oldu; Disney, çıkışından iki hafta içinde yaklaşık 200 milyon dolarlık bir değer düşüklüğü bildirdi. Eleştirmenler görselleri ve müziği övdü, karakterleri ve olay örgüsünü eleştirdi; Rotten Tomatoes'ta 239 eleştiride yüzde 52 puan aldı. Kitabın sinemaya uyarlanma girişimleri aslında çok eskidir; 1930'larda MGM'e önerilen bir animasyon projesi reddedilmiş, 2000'li yıllarda Robert Rodriguez, sonra Kerry Conran ve Jon Favreau Paramount'ta projeyle uğraşmış, hak sonunda Disney'e geçmişti.

Karakterleri

• Dejah Thoris kimdir? Barsoom'un Helium prensesi
• John Carter kimdir? Barsoom'a ışınlanan Virginialı savaşçı
• Tars Tarkas kimdir? Barsoom'un yeşil Marslı savaşçısı
• Woola kimdir? John Carter'ın sadık Mars köpeği (calot)

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Uzay macerasını köklerinden okumak isteyenlere: Bugün klasik sayılan "bir adam başka bir gezegende kahraman olur" kalıbının erken ve kısa bir örneği.
• Filmi izleyenlere: Film, kitabın dünyasını ve ana karakterlerini kullanıyor; kitap sade, çok daha kısa ve hızlı bir okuma.
• Bilim arayanlara: Kitap bir bilim romanı değil, gezegen romansıdır. Bilimsel ayrıntı beklemeyin; ama bir çağın Mars imgesini görmek için eşsizdir.

Kitap ücretsiz okunabiliyor; telifi bitmiş olduğu için Project Gutenberg'de yer alıyor. Sevdiyseniz serinin devamı için Barsoom okuma sırası sayfasına geçin. Mars temalı daha modern romanlar için Marslı, Kızıl Mars ve Mars Yıllıkları iyi seçeneklerdir; Mars'ta geçen bir başka klasik için ise Kızıl Gezegen'e bakılabilir.