John Carter: İki Dünya Arasında (John Carter)

John Carter: İki Dünya Arasında, Edgar Rice Burroughs'un Mars'ta, yani yerlilerin dilindeki adıyla Barsoom'da geçen roman serisinin ilk kitabı A Princess of Mars'tan uyarlanan 2012 yapımı bir bilimkurgu macerası. Kayıp Balık Nemo ve WALL-E'nin yönetmeni Andrew Stanton'ın ilk canlı çekim filmi olan yapım, bir asırlık bir hikâyeyi büyük bir bütçeyle perdeye taşıdı. Gişedeki talihsiz sonuna rağmen, yıllar içinde savunucuları artan filmlerden biri oldu.

Konusu

Film 1881'de, genç Edgar Rice Burroughs'un yakın zamanda ölen amcası John Carter'ın malikânesine gelmesiyle açılıyor. Eski bir Konfederasyon süvari yüzbaşısı olan Carter, yeğenine bir günlük bırakmıştır. Günlükteki hikâye bizi 1868'de Arizona'ya götürür: Peşindeki askerlerden kaçarken altınla dolu bir mağaraya sığınan Carter, burada gizemli bir adamla dövüşür ve onun madalyonunu yanlışlıkla çalıştırır. Gözlerini açtığında kendini harabe halindeki, ölmekte olan bir gezegende, Barsoom'da bulur.

Farklı kemik yoğunluğu ve gezegenin düşük kütleçekimi sayesinde Carter burada inanılmaz yüksekliklere sıçrayabilir ve olağanüstü bir güç gösterebilir. Dört kollu, yeşil derili göçebe Thark'lar tarafından esir alınan Carter, kısa süre sonra Barsoom'un bin yıldır süren savaşına karışır: Kızıl Marslıların iki şehri Helium ile Zodanga birbirine düşmandır ve Helium prensesi Dejah Thoris, bu savaşı sona erdirmek için zorla evlendirilmek üzeredir. Perde arkasında ise gezegenleri kendi çıkarları için yönlendiren Thern'ler vardır.

Yapım

Barsoom romanlarını sinemaya uyarlama girişimleri 1930'lara kadar uzanıyor. Animasyon ustası Bob Clampett 1935'te Burroughs'un oğlu John Coleman Burroughs'la birlikte, Carter'ın Mars'ın düşük kütleçekimindeki hareketlerini bir atletin hareketlerini kopyalayarak canlandırmayı denemişti. Sonraki onlarca yılda farklı stüdyoların projeleri hep yarıda kaldı. 2000'lerin sonunda kitapları çocukken okuyan Stanton, Disney'i Burroughs mirasçılarından hakları yeniden almaya ikna etti ve filmi "Mars'ta Indiana Jones" diye anlattı.

Senaryoyu Stanton, Pixar'dan çalışma arkadaşı Mark Andrews ve romancı Michael Chabon birlikte yazdı. Asıl çekimler Ocak 2010'da İngiltere'deki Longcross Stüdyoları'nda başladı ve Temmuz'da ABD'nin Utah eyaletindeki Kanab'da tamamlandı; Lake Powell çevresi de Mars manzaralarının çekildiği yerlerden biriydi. Müziği Michael Giacchino besteledi. Film, Pixar'ın eski CEO'su Steve Jobs'un anısına ithaf edildi. Başrolde Taylor Kitsch var; Lynn Collins Dejah Thoris'i canlandırıyor, Willem Dafoe Thark'ların lideri Tars Tarkas'ı, Samantha Morton ise onun kızı Sola'yı canlandırıyor; Mark Strong, Thern'lerin lideri Matai Shang rolünde. Stanton'ın oyuncu seçiminde tek kesin kuralı, kötü karakterleri İngiliz oyuncuların oynamasıydı. Kadroda Ciarán Hinds, Dominic West, James Purefoy ve Bryan Cranston da bulunuyor.

Film 9 Mart 2012'de, karakterin ilk kez okurla buluşmasının yüzüncü yılında vizyona girdi.

Bilimsel karne

Burroughs Mars'ı 1912'de yazdığında gezegen hakkında bildiklerimiz çok sınırlıydı; bu yüzden film, bilimden çok bir efsaneyi uyarlıyor. Yine de bazı fikirler gerçekle şaşırtıcı biçimde örtüşüyor.

Düşük kütleçekimi filmin en doğru fikri. Mars'ın yüzey çekimi yaklaşık 3,7 m/s², yani Dünya'dakinin kabaca yüzde 38'i. NASA'ya göre Mars, Dünya'nın yaklaşık yarısı büyüklüğünde. Aynı kuvvetle zıplayan biri Mars'ta Dünya'dakinin yaklaşık iki buçuk katı yükseğe çıkabilir. Bu kayda değer bir fark ama Carter'ın filmde yaptığı devasa sıçrayışları açıklamaya yetmez; kahramanın akrobasileri bu açıdan fazlasıyla abartılı. Üstelik uzun süre düşük çekimde kalan bir insanın kasları ve kemikleri güçlenmez, tersine zayıflar; uzay istasyonundaki astronotlar bu yüzden her gün egzersiz yapıyor.

Atmosfer filmin en büyük hatası. Carter, Barsoom'da rahatça nefes alıyor. Oysa NASA'ya göre Mars'ın ince atmosferi ağırlıkla karbondioksit, azot ve argondan oluşuyor; yüzeydeki ortalama basınç Dünya'dakinin binde birkaçı kadar. Bu atmosfer yüzeyde sıvı suyun uzun süre kalmasına izin vermeyecek kadar ince ve kozmik ışınıma karşı da pek koruma sağlamıyor.

Ölmekte olan gezegen fikri ise beklenmedik biçimde isabetli. NASA görevleri Mars'ın milyarlarca yıl önce çok daha ıslak ve sıcak olduğunu, daha kalın bir atmosfere sahip bulunduğunu gösteriyor. Burroughs'un harabeye dönmüş Barsoom'u bilimsel bir temele dayanmıyordu; ama kaybolmuş bir geçmişi olan bir dünya imgesi, bugünkü Mars tablosuyla uyumlu. Film vizyondan kalktıktan birkaç ay sonra, 6 Ağustos 2012'de NASA'nın Curiosity gezgini Gale Krateri'ne inerek bu kayıp geçmişin izlerini aramaya başladı. Mars'ın iki küçük uydusu Phobos ve Deimos da gerçek; NASA'ya göre bunlar yakalanmış asteroitler olabilir.

Etkisi

Film eleştirmenlerden karışık tepkiler aldı: Görselliği, Giacchino'nun müziği ve aksiyon sahneleri beğenildi, karakterler ve hikâye eleştirildi. Dünya genelinde 284 milyon dolar hasılat yapan yapım, yaklaşık 263 milyon dolarlık yapım bütçesi nedeniyle Disney'e 200 milyon dolarlık bir zarar kaydı yazdırdı ve sinema tarihinin en büyük gişe başarısızlıkları arasına girdi. Planlanan devam filmleri Gods of Mars ve Warlord of Mars iptal edildi. Tanıtım kampanyası ise "sinema tarihinin en kötü pazarlama kampanyalarından biri" diye anıldı. Onuncu yıl dönümünde The Hollywood Reporter'dan Richard Newby, filmin itibarından daha iyi olduğunu ve A Princess of Mars'ın yapılabilecek en iyi uyarlaması olduğunu savundu. Başrol oyuncusu Taylor Kitsch 2019'da filmden çok şey öğrendiğini ve onu bir başarısızlık olarak görmediğini söyledi; Stanton da 2026'da filmin kendi seyircisini bulduğunu, bunun da kendisi için yeterli olduğunu belirtti. Kızıl Gezegen'i konu alan diğer yapımlar için Marslı ve Kırmızı Gezegen sayfalarına bakabilirsiniz.

Kısaca

• Yıl: 2012
• Yönetmen: Andrew Stanton
• Senaryo: Andrew Stanton, Mark Andrews, Michael Chabon
• Uyarlandığı eser: Edgar Rice Burroughs, A Princess of Mars
• Süre: 132 dakika
• Oyuncular: Taylor Kitsch, Lynn Collins, Samantha Morton, Mark Strong, Willem Dafoe