Swords of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Edgar Rice Burroughs'un Barsoom serisinin sekizinci kitabında John Carter, Mars'ın uydusu Thuria'ya (Phobos) yolculuk eder. Özeti, Phobos bilimi ve okuma rehberi bu yazıda.
- Tür
- Roman
- Yazar
- Edgar Rice Burroughs
- İlk yayın yılı
- 1934
- Sayfa
- 315
Edgar Rice Burroughs'un Mars macerası Swords of Mars, Barsoom serisinin sekizinci romanı. Seri boyunca Kızıl Gezegen'in yüzeyinde dolaşan John Carter bu kez Mars'ın uydusuna kadar gidiyor; seride ilk kez olay örgüsü gezegenin dışına taşıyor. Kitap, bir yandan casusluk ve suikast hikâyesi, bir yandan da uzay yolculuğu macerası.
Swords of Mars ne anlatıyor?
Romanın başında Carter, Helium imparatorluğunu tehdit eden Suikastçiler Loncası'yla kişisel bir savaşın içindedir. Loncanın üssü olan Zodanga'ya kimliğini saklayarak sızar. Aynı sırada iki rakip bilim insanı, kendi kendini yönlendiren "yapay beyinli" bir uçan araç yapmak için yarışmaktadır. İki hikâye iç içe geçer ve olaylar, Barsoom'un iki uydusundan biri olan Thuria'ya doğru yol alır. Kitabın anlatıcısı yine John Carter'dır; üçüncü kitap The Warlord of Mars'tan beri ilk kez bu rolü geri alır.
Okur, serinin ilk kitaplarındaki geniş çöllerin, ölü deniz diplerinin ve savaşçı kavimlerin yerine bu kez daha dar bir sahnede, entrika ağırlıklı bir hikâye bulur. Ardından roman, adındaki "kılıçlar" imgesinin pek çağrıştırmadığı bir yöne, uzaya açılır.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Carter ve sadık adamları, bir süredir Suikastçiler Loncası'nın başındaki Ur Jan'a karşı gizli bir savaş yürütmektedir. Carter sorunu kökünden çözmek için Zodanga'ya gider ve orada "Vandor" adlı hizmet karşılığı çalışan bir kılıç ustası kılığına girer. Loncaya sızmaya çalışırken küçük çaplı bir suçluyla dostluk kurar. Zodanga, A Princess of Mars'ta Helium ile Thark kabilelerinin eline düşmüş bir şehirdir ve bu yenilginin acısını hâlâ taşır; bu yüzden kent, kimsenin kimseye güvenmediği bir entrika ortamı sunar.
Aynı günlerde Fal Sivas ve Gar Nal adlı iki bilim insanı, yapay bir beyinle yönlendirilen uçan araçlar üzerinde birbirleriyle yarışmaktadır. Carter bu çekişmenin içine çekilir. Lonca onu önceden vurmak ister ve bunun için Carter'ın eşi, Helium prensesi Dejah Thoris'i kaçırır. Ur Jan ve Gar Nal, prensesle birlikte yapay beyinli araçlardan biriyle Thuria'ya, yani Mars'ın Phobos'una doğru kaçarlar. Carter da dostları Jat Or ve Zanda'yla diğer araca atlayıp peşlerine düşer.
Kitabın hayal gücü burada açılır: yolculuk sırasında Mars'tan gidenler küçülür ve minik uydu onlara bir gezegen büyüklüğünde görünür. İniş yaptıkları dünyada, Tarid denen, beyaz tenli, mavi saçlı, Güneş'e tapan bir halk yaşar. Taridlerin zihinsel güçleri, yabancıların kendilerini görmesini engeller; gelenleri mücevherlerle süslü bir hapishanede tutarlar. Tutsaklar arasında tek gözlü, iki ağızlı, bukalemun benzeri bir yaratık olan Umka da vardır. Kurtulmanın tek yolu, birbirine düşman grupların bir araya gelmesidir; Carter'ın müttefikleri ile Dejah Thoris'i kaçıranlar, aynı hapishaneden çıkabilmek için birbirleriyle işbirliği yapmak zorunda kalır.
İhanetler ve bir kahramanlık fedakârlığı sonrasında Marslılar evlerine dönerler. Ancak Carter ile Dejah Thoris hâlâ ayrıdır ve prensesin Thuria'da tutsak kaldığı sanılır. Son bölümde, prensesin aslında Gar Nal'ın elinde olduğu ortaya çıkar. Ur Jan, Carter'a verdiği sadakat sözünün hakkını vererek Gar Nal'ı öldürür ve böylece kendi geçmişini de temize çıkarır.
Yazar ve yazıldığı dönem
Edgar Rice Burroughs, 1 Eylül 1875'te Chicago'da doğdu. Çeşitli işlerde çalıştıktan sonra 1911 dolaylarında yazmaya başladı. İlk öyküsü "Under the Moons of Mars", 1912'de The All-Story dergisinde tefrika edildi; aynı yıl Tarzan of the Apes da yayımlandı. 1923'te kendi yayın şirketi Edgar Rice Burroughs, Inc.'i kurdu. Yazarın hayatı ve diğer işleri için Edgar Rice Burroughs sayfasına bakabilirsiniz.
Swords of Mars, Blue Book dergisinde Kasım 1934'ten Nisan 1935'e kadar altı bölüm hâlinde yayımlandı. Kitap olarak ilk baskısını 15 Şubat 1936'da Burroughs'un kendi şirketi yaptı; ERBzine'in yayın bibliyografyasına göre 315 sayfaydı ve baskı adedi 4.000'di. Kapak ve iç resimleri serinin klasik ressamı J. Allen St. John çizdi. Burroughs bu yıllarda özel hayatında da zor bir dönemden geçiyordu: Birinci eşi Emma'dan 1934'te boşandı, 1935'te aktris Florence Gilbert'le evlendi. Kitabın ilginç bir ayrıntısı, önsözün ve ardından gelen yirmi dört bölümün ilk harflerinin art arda okunduğunda Florence'a bir sevgi mesajı oluşturmasıdır; yani roman gizli bir ithaf taşır.
Kitaptaki bilim: Thuria gerçekte nasıl bir yer?
Burroughs'un Barsoom'u, Percival Lowell'in "Mars'ta sulama kanalları" kuramından beslenir. Giovanni Schiaparelli 1877'de Mars'ta "canali" (kanallar, oluklar) adını verdiği çizgisel izler gördüğünü bildirmişti; sözcük İngilizceye "canals" yani yapay kanallar diye çevrilince, Lowell 1894'te Flagstaff'ta kurduğu gözlemevinde bunları akıllı bir uygarlığın sulama yapıları olarak yorumladı. 1900'lerin başında yapılan deneyler bu çizgilerin kötü teleskoplarda dağınık lekelerin birleşmesinden doğan bir göz yanılsaması olabileceğini gösterdi; 1965'te Mariner 4'ün yakın çekim fotoğrafları kanalları değil, kraterli ve çıplak bir yüzeyi ortaya koydu. Bugünkü Mars'ı Mars ve Mars'ın yüzeyi sayfalarında bulabilirsiniz.
Kitabın asıl bilimsel bağlantısı ise Thuria'dır. Burroughs'un Thuria dediği cisim, gerçek hayatta Phobos'tur ve Asaph Hall tarafından 17 Ağustos 1877'de keşfedilmiştir. NASA'ya göre Phobos yaklaşık 27 × 22 × 18 kilometre boyutlarında, patatese benzeyen düzensiz bir kayadır; karbonlu kondrit asteroitlerine benzer koyu renkli bir malzemeden oluşur. Atmosferi yoktur; güneşli yüzeyi yaklaşık −4 °C'ye, gölgedeki bölgeleri −112 °C'ye kadar iner. Mars çevresinde günde üç tur atar ve yüzeye o kadar yakındır ki gezegenin bazı yerlerinden hiç görünmez. Yüzeyine yayılan Stickney Krateri yaklaşık 9,7 kilometre genişliğindedir. NASA'ya göre Phobos, Mars'a yüzyılda yaklaşık 1,8 metre yaklaşıyor ve 50 milyon yıl içinde ya gezegene çarpacak ya da parçalanıp bir halka oluşturacak.
Barsoom'un gündelik ölçüleri ise gerçeğe şaşırtıcı biçimde yakındır. Seri kaynaklarına göre Burroughs'un Mars'ında yıl 687 Dünya günü, gün ise 24 saat 37 dakikadır; NASA da Mars'ın bir yılının 687 Dünya günü, bir gün uzunluğunun (sol) ise yaklaşık 24,6 saat olduğunu belirtir. Gezegenin yarıçapı 3.390 kilometredir, yani Dünya'nın kabaca yarısı kadar. Sıcaklık ise NASA'ya göre en çok yaklaşık 20 °C'ye çıkar, en az yaklaşık −153 °C'ye iner; atmosfer çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşan ince bir tabakadır. Burroughs'un okurunun rahatça soluduğu "atmosfer fabrikaları" ise tamamen kurgudur: Mars'ın incecik havası solunabilir değildir.
Dolayısıyla romandaki Tarid uygarlığı, bir "iç dünya" ya da küçültülmüş yolcular gibi fantastik düzenekler kurgudur; gerçek Phobos havasız, soğuk ve insansızdır. Kitaptaki "yapay beyinli" uçak ise günümüzün bilgisayar yönlendirmeli uzay araçlarının edebiyattaki erken bir hayali olarak okunabilir. Phobos bugün de bilim insanlarının ilgisini çekiyor; Japonya'nın uzay ajansının MMX görevi bu uydudan örnek getirmeyi amaçlıyor, ayrıntı için MMX'in fırlatılış haberine ve Phobos ve Deimos sayfasına bakabilirsiniz.
Etkisi ve değerlendirmeler
Swords of Mars'ın öne çıkan bir ödülü yok; önemi, Barsoom'u ilk kez Mars'ın dışına çıkarması ve Carter'ı başrole geri döndürmesinden gelir. Barsoom evreninin geneli ise bilimkurgunun gelişimine geniş ölçüde katkı yapmıştır: Carl Sagan gençliğinde Barsoom'u okuduğunu ve onu ölü şehirlerin, gezegeni çevreleyen kanalların ve dev pompa istasyonlarının dünyası olarak hatırladığını söylemiştir; Ray Bradbury, Arthur C. Clarke ve Robert A. Heinlein de serinin kendilerini etkilediğini kabul etmiştir. Mars'ta Burroughs'un adını taşıyan bir krater de vardır.
Uyarlamalar
Bu romanın tek başına bir film ya da dizi uyarlaması bulunmuyor. Barsoom serisi çizgi roman ve sinemaya uyarlandı: 2012'de Walt Disney Pictures'ın yaptığı, Andrew Stanton yönetimindeki film serinin ilk kitabı A Princess of Mars'a dayanır. Filmi John Carter: İki Dünya Arasında sayfamızda bulabilirsiniz.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Kitap, 1930'ların ucuz dergi (pulp) macerası tadını sevenlere ve Mars'ın bilimkurgudaki tarihini merak edenlere uygun. Seriye doğrudan buradan başlamak mümkün olsa da Carter'ın dünyasını, Dejah Thoris'i ve Zodanga'nın geçmişini tanımak için ilk kitap A Princess of Mars daha iyi bir giriş sağlar. Seri sırası ve her kitabın yeri için Barsoom serisi okuma sırası sayfasına bakın. Aşağıdaki tablo, bu kayıtla ilgili üç kitabın seri içindeki yerini gösterir.
| Sıra | Kitap | Kitap olarak ilk baskı |
|---|---|---|
| 7 | A Fighting Man of Mars | 1931 |
| 8 | Swords of Mars | 1936 |
| 9 | Synthetic Men of Mars | 1940 |
| 10 | Llana of Gathol | 1948 |
Kısacası, Swords of Mars Barsoom'un bilinen çöl şehirlerinden Phobos'a uzanan, entrikayla uzay yolculuğunu birleştiren bir macera. Okurken Mars'ın gerçek uydusunun bugün bildiğimiz hâliyle kıyaslanması, kitabın hayal gücünü ve dönemin bilimsel sınırlarını daha iyi görmeyi sağlıyor.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
The Moon Maid (Edgar Rice Burroughs): konusu, Ay bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Pirates of Venus (Edgar Rice Burroughs): konusu, Venüs bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
John Carter of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsÖykü
Llana of Gathol (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Synthetic Men of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
A Fighting Man of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, Mars uyduları ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
























