Mars Yıllıkları (Ray Bradbury): konusu, gerçek Mars bilimi ve okuma rehberi

Mars Yıllıkları (The Martian Chronicles), Amerikalı yazar Ray Bradbury'nin insanların Mars'a gidişini, gezegeni kolonileştirmesini ve bunun bedelini anlatan kitabıdır. 4 Mayıs 1950'de Doubleday tarafından yayımlandı. Klasik anlamda bir roman değil; Bradbury'nin daha önce dergilerde yayımladığı öykülerle bunları birbirine bağlayan yeni kısa metinlerin bir araya getirildiği, tarih başlıklı bölümlerden oluşan bir öykü dizisidir. Bilimkurgu literatüründe böyle kitaplara "fix-up" denir. İngiltere'de 1951'de The Silver Locusts (Gümüş Çekirgeler) adıyla basıldı. Kitap, Mars'ı bir bilim nesnesinden çok insanın kendine baktığı bir ayna olarak kullanır.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, ilk baskısında 1999'dan 2026'ya uzanan bir zaman çizgisi boyunca ilerler. Her bölüm bir tarih taşır ve Mars tarihinden bir anı, bir olayı ya da bir kişiyi anlatır. Önce Dünya'dan gelen keşif ekipleri, kendi kadim uygarlıkları, telepati yetenekleri ve kristal şehirleriyle yaşayan Marslılarla karşılaşır. Sonra kolonistler gelir; ardından onların arkasından Dünya'nın sorunları da Mars'a taşınır.

Bradbury'nin Mars'ı bilimsel bir gezegen değil, şiirsel bir mekândır: kanallarında su akan, insanların kaskı olmadan nefes alabildiği, eski şehirleri hâlâ ayakta duran bir dünya. Yazar kitabı bilimkurgu değil fantastik bir eser olarak gördüğünü, çünkü anlattıklarının gerçekleşemeyeceğini söylemiş, onu Yunan mitolojisine benzetmişti. Bu Mars, Amerikalıların kendi tarihine bakmasını sağlayan bir sahnedir.

Kitabın konuları sömürgeciliğin ahlakı, yerli halkların yok oluşu, ırk ayrımcılığı, militarizm, sansür, tek tipleşme ve nükleer savaş korkusudur. Bradbury, Sherwood Anderson'ın öykülerden oluşan ama roman gibi okunan Winesburg, Ohio kitabını yapısal örnek olarak andı; John Steinbeck'in Gazap Üzümleri'ndeki ara bölüm tekniğinden de etkilendiğini söyledi. Mars hayal gücünü ise çocukluğunda okuduğu Edgar Rice Burroughs'un Mars romanları beslemişti.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Dünya'dan kalkan ilk roketler Mars'a ulaştığında, keşif ekipleri hiç beklemedikleri bir karşılamayla karşılaşır. Marslılar onlara ne kahraman ne de düşman gözüyle bakar; ilk ekip kıskançlığa kurban gider, ikincisi akıl hastası sanılır. Üçüncü ekip, Marslıların zihin gücüyle yarattığı tanıdık bir yanılsamaya kapılır ve geri dönemez. Ama Marslıların sonunu insanların silahları değil, önceki ekiplerin farkında olmadan taşıdığı suçiçeği getirir: bu basit hastalık, bağışıklığı olmayan halkı neredeyse tamamen yok eder.

Dördüncü ekip ıssız şehirlerle karşılaşır. Ekipten Spender, ölü uygarlığın güzelliğine hayran kalır ve Dünyalıların burayı da kendi kasabalarına çevireceğini düşünerek arkadaşlarına karşı silaha sarılır; ama durdurulur. Ardından kolonistler gelir: önce yalnız adamlar, sonra aileler, kasabalar ve dükkânlar. Bir gece çölde yolu kesişen bir kolonistle bir Marslı, birbirini bir düş ya da hayalet sanır; ikisi de kendi zamanının gerçek olduğundan emindir ve kitap bu karşılaşmayla iki uygarlığın aynı gezegende nasıl birbirinden kopuk yaşadığını gösterir. Yeni gelenler Mars'a Dünya'daki yer adlarını verir, eski adları siler. Bazı öyküler Mars'ın hayaletlerini, bazıları Dünya'dan kaçan insanları, biri de kitap yasaklarıyla hesaplaşan bir adamın intikamını anlatır.

Sonra Dünya'da büyük bir nükleer savaş başlar. Kolonistlerin çoğu evlerine dönmek için Mars'ı terk eder ve şehirler yeniden boşalır. Geride kalan birkaç kişi yalnızlıkla yüzleşir; boş kasabalarda kalan bir madenci, gezegende başka bir insan bulma umuduyla yollara düşer ama aradığı arkadaşlığı bulamaz. Bir öyküde, savaşın yok ettiği Dünya'da sahipleri ölmüş otomatik bir ev, kimse kalmadığı hâlde gündelik işlerini sürdürür. Kitabın son öyküsünde ise bir aile, yıkılan Dünya'dan kaçıp Mars'a yerleşir. Baba, Dünya'nın eski düzenini geride bıraktıklarını anlatır; çocuklar Mars'ın Marslılarını görmek ister ve sonunda suya yansıyan kendi yüzlerine bakarak artık Marslının kendileri olduğunu anlar.

Ray Bradbury ve kitabın yazıldığı dönem

Ray Bradbury, 22 Ağustos 1920'de ABD'nin Illinois eyaletindeki Waukegan'da doğdu, 5 Haziran 2012'de Los Angeles'ta öldü. Yazarlığa kendini adamasında çocukluğundaki bir panayırda karşılaştığı Mr. Electrico adlı gösteri sanatçısının ona "sonsuza dek yaşa" demesini dönüm noktası olarak anlatırdı. Mars Yıllıkları'ndan sonra Resimli Adam (1951), Fahrenheit 451 (1953), Karahindiba Şarabı (1957) ve Uğursuz Bir Şey Geliyor Bu Yana (1962) gibi kitaplarla Amerikan edebiyatının en tanınan adlarından biri oldu. Uzay çağının en hevesli savunucularından olmasına karşın hayatı boyunca ehliyet almadı; toplu taşıma ya da bisiklet kullandı.

Kitap, İkinci Dünya Savaşı'nın ve atom bombasının hemen ardından, Soğuk Savaş'ın başladığı yıllarda yazıldı. Nükleer savaşın Dünya'yı yok edebileceği korkusu, ABD'deki ırk ayrımcılığı ve Amerikan öncülerinin kıtanın yerli halklarına yaptıkları, kitabın arka planındaki gerçek tarihtir. Bradbury bu dönemin kaygılarını, kırk-elli yıl sonrasının hayali bir Mars'ına taşıdı.

Kitap, yıllar içinde değişti de. 1997 baskısında bütün tarihler 31 yıl ileri alınarak 2030-2057 arasına kaydırıldı; ırk ayrımcılığını işleyen bir öykü çıkarılırken iki öykü eklendi.

Kitaptaki bilim: Bradbury'nin Mars'ı ve gerçek Mars

Bradbury, Mars'ı bilerek gerçek dışı yazdı; yine de onun Mars'ını gerçeğiyle karşılaştırmak öğreticidir. Kitaptaki kanallar ve nefes alınabilir hava, 19. yüzyıl sonunda Percival Lowell'ın yaydığı "kanallı Mars" fikrinin mirasıdır. 1965'te Mariner 4 sondası Mars'ın ilk yakın fotoğraflarında kraterlerle dolu, çorak bir yüzey gösterdi ve kanallar bir yanılsama olarak tarihe karıştı. Keşif tarihi Mars'ın keşfi sayfasında anlatılıyor.

Gerçek Mars, Bradbury'nin kolonistlerinin rahatça dolaştığı bir yer değildir. Atmosfer basıncı Dünya'dakinin yaklaşık yüzde 0,6'sıdır ve bu ince havanın yaklaşık yüzde 95'i karbondioksittir. NASA'ya göre yüzey sıcaklığı 20 °C ile eksi 153 °C arasında değişir; ince atmosfer yüzeyi uzay ışınımına karşı da pek korumaz. Sıvı su yüzeyde kalıcı olarak duramaz. Öte yandan gezegenin geçmişte daha ılık ve sulu olduğunu gösteren eski nehir vadileri, deltalar ve göl yatakları vardır (bkz. Mars'ta su). Bugün Mars'ta yaşam bulunmuş değildir; araştırmalar, gezegen sulakken yaşamış olabilecek mikroskobik canlıların izlerine odaklanıyor.

Kitabın en "bilimsel" fikri belki de suçiçeğidir. Marslıların bir Dünya hastalığıyla yok olması, Avrupalıların Amerika'ya getirdiği salgın hastalıkların yerli halklar üzerindeki etkisini çağrıştırır ve bugün uzay ajanslarının uyguladığı "gezegen koruma" kurallarının arkasındaki kaygıyla örtüşür: NASA, araçların Dünya mikroplarını başka gök cisimlerine taşımasını önlemek için sıkı temizlik kuralları uygular. Spender'ın ölü bir uygarlığı koruma çabası da günümüzün tartışmalarında yankı bulur; Mars'ı insanlar için dönüştürme fikrinin etik yanı Mars'ı yaşanabilir kılmak bir kütüphaneyi yakmak mı? yazımızda, bilimsel yanı da Mars'ın buzu eritilince solunabilir hava oluşur mu? yazımızda ele alınıyor.

Etkisi ve ödülleri

Mars Yıllıkları, yalnız bilimkurgu okurlarından değil, edebiyat çevrelerinden de övgü aldı. İngiliz yazar Christopher Isherwood, Bradbury'yi gerçekten özgün ve sıra dışı bir yetenek olarak övdü ve Edgar Allan Poe ile karşılaştırdı. Kitap 1979'a kadar üç milyonu aşkın sattı.

Kitabın kendisi, Hugo Ödülleri'nin henüz verilmeye başlamadığı bir yılda yayımlandı. Bradbury ise sonraki yıllarda pek çok onur aldı: 2004'te ABD Ulusal Sanat Madalyası'nı, 2007'de Pulitzer özel ödülünü kazandı; 1992'de keşfedilen 9766 Bradbury asteroidine adı verildi. En anlamlı onur Mars'tan geldi. NASA'nın Curiosity gezgini Ağustos 2012'de Gale kraterine indi; görevin bilim ekibi, Haziran 2012'de ölen yazarın anısına iniş noktasına, yazarın 92. doğum günü olan 22 Ağustos 2012'de "Bradbury Landing" (Bradbury İnişi) adını verdi. NASA'nın Curiosity program bilimcisi Michael Meyer, ekipteki pek çok kişinin ve milyonlarca okurun Mars'ta yaşam olasılığını Bradbury'nin öyküleri sayesinde hayal ettiğini söyledi.

Uyarlamaları

Kitabın en bilinen uyarlaması, 1980'de ABD'de NBC kanalında yayımlanan televizyon mini dizisidir. Senaryosunu bilimkurgu yazarı Richard Matheson yazdı, yönetmenliğini Michael Anderson yaptı, başrolde Rock Hudson oynadı. Kitap ayrıca radyo, tiyatro ve çizgi roman için de uyarlandı. Mars'ı konu alan filmlerden biri olan Marslı, Bradbury'nin şiirsel Mars'ının tam karşıtı, bilime sıkı sıkıya bağlı bir hikâye anlatır; iki eseri art arda okumak ve izlemek, Mars hayalinin 70 yılda nasıl değiştiğini gösterir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Mars Yıllıkları, bilimkurgudan teknik ayrıntı değil atmosfer, duygu ve fikir bekleyen okurlar için idealdir. Öykü yapısı sayesinde bölüm bölüm, hatta rastgele okunabilir; ama kitabın gücü baştan sona okununca, küçük öykülerin birleşip bir uygarlığın doğuşunu ve çöküşünü anlattığı fark edilince ortaya çıkar. İlk baskı 222 sayfaydı. Türkçede İthaki Yayınları tarafından Mars Yıllıkları adıyla yayımlanıyor.

Bradbury'yi sevenler aynı dönemin öykülerini toplayan Resimli Adam'a ve sansürü anlatan Fahrenheit 451'e geçebilir. Mars'ı aynı yüzyılın başındaki bir başka gözle görmek isteyenler için H. G. Wells'in Dünyalar Savaşı iyi bir eşlikçidir: orada Marslılar Dünya'yı işgal eder, burada Dünyalılar Mars'ı. Daha fazla öneri için uzay ve bilimkurgu meraklıları için 12 klasik listemize bakabilirsiniz.