Percival Lowell

Percival Lowell (1855-1916), Boston'lu bir iş insanı, gezgin ve yazarken kendini gökbilime adayan Amerikalıdır. 1894'te Arizona'nın Flagstaff kentinde kendi adını taşıyan Lowell Gözlemevi'ni kurdu. Mars'ta akıllı varlıkların inşa ettiği sulama kanalları bulunduğunu savunarak kamuoyunu derinden etkiledi; bu iddia sonradan çürütüldü. Buna karşın Neptün'ün ötesinde bilinmeyen bir gezegen için başlattığı arama, ölümünden 14 yıl sonra Clyde Tombaugh'un Plüton'u keşfetmesinin zeminini hazırladı.

Boston'dan Uzak Doğu'ya

Lowell 13 Mart 1855'te Boston'da, kentin köklü ve varlıklı Lowell ailesinde doğdu. Kardeşleri arasında şair Amy Lowell ve eğitimci Abbott Lawrence Lowell da vardı. 1876'da Harvard Koleji'nden matematikte üstün başarıyla mezun oldu. Ardından altı yıl bir pamuk fabrikasını yönetti.

1880'lerde Uzak Doğu'da uzun seyahatler yaptı. Ağustos 1883'te Amerika Birleşik Devletleri'ne giden Kore diplomatik heyetine yabancı sekreter olarak eşlik etti, 1883 sonu ile 1884 başı arasında Kore'de kaldı. Bu sırada Kral Gojong'un günümüze ulaşan en eski fotoğrafını çekti. Gözlemlerini Chosön: The Land of the Morning Calm (1886), The Soul of the Far East (1888), Noto: An Unexplored Corner of Japan (1891) ve Occult Japan (1894) gibi kitaplarda topladı.

Mars tutkusu ve Lowell Gözlemevi

Lowell'ın gökbilime yönelmesinde Fransız yazar ve gökbilimci Camille Flammarion'un La planète Mars adlı kitabı belirleyici oldu. İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli 1877'de Mars yüzeyinde gördüğü ince çizgileri canali diye adlandırmıştı. Lowell bu çizgileri kendi gözüyle incelemeye karar verdi.

Gözlemevinin yeri için Arizona'daki Flagstaff'ı, deniz seviyesinden 2.100 metreyi aşan bir yüksekliği seçti. Amacı, atmosferin titreşiminin az olduğu, gözlem koşulları iyi bir yer bulmaktı. Lowell Gözlemevi 1894'te kuruldu; bugün de kampüsün bulunduğu tepe "Mars Tepesi" (Mars Hill) olarak anılıyor. Lowell, ünlü teleskop yapımcısı Alvan Clark & Sons firmasına 24 inçlik (yaklaşık 61 santimetre) bir mercekli (kırıcı) teleskop yaptırdı ve Mars gözlemlerinin büyük bölümünü bu aletle yürüttü. (Gözlemevlerinin işleyişi için gözlemevi sayfamıza bakabilirsiniz.)

Mars kanalları: iddia ve tartışma

Lowell yaklaşık 1893'ten 1908'e kadar uzanan on beş yılı büyük ölçüde Mars'a ayırdı ve bu konuda üç kitap yayımladı: Mars (1895), Mars and Its Canals (1906) ve Mars As the Abode of Life (1908). Tartışmanın kökünde bir sözcük vardı: Schiaparelli'nin kullandığı İtalyanca canali "oluk" ya da "doğal kanal" anlamına geliyordu, ancak İngilizceye yapay su yolunu çağrıştıran "canals" diye çevrildi.

Lowell, 1894'teki karşı konum döneminde bu çizgilerin akıllı varlıkların yaptığı sulama kanalları olduğu görüşünü benimsedi. Ona göre Mars giderek kuruyan bir gezegendi ve ileri ama zor durumdaki bir uygarlık, son su kaynağı olan kutup buzullarından suyu taşımak için bu kanalları inşa etmişti. Lowell bu görüşü hayatının sonuna dek savundu.

O dönemde çizgileri gördüğünü bildiren tek kişi Lowell değildi. Fransa'daki Nice Gözlemevi'nden Henri Perrotin ve Louis Thollon, Peru'da gözlem yapan William H. Pickering gibi gökbilimciler de benzer yapılar kaydetmişti. Yine de kanalların yapay olduğu fikri kamuoyunu heyecanlandırırken gökbilim camiasında kuşkuyla karşılandı; Lowell ve gözlemevi meslektaşları arasında büyük ölçüde yalnız kaldı.

Eleştiriler farklı yönlerden geldi:

• Optik yanılsama: Edward Maunder ve Joseph Edward Evans 1903'te okul çocuklarıyla yaptıkları deneylerde, uzaktan bakılan çok sayıda küçük noktanın gözde birleşip çizgi gibi algılanabildiğini gösterdi.
• İklim ve su: Doğa bilimci Alfred Russel Wallace 1907'de yayımladığı Is Mars Habitable? kitabında Mars'ın Lowell'ın sandığından çok daha soğuk olduğunu ve atmosfer basıncının yüzeyde sıvı suya izin vermeyecek kadar düşük olduğunu savundu.
• Daha güçlü teleskoplar: Eugène Antoniadi 1909'da Meudon Gözlemevi'nin 83 santimetrelik teleskobuyla Mars'a baktığında kanal görmedi. Aynı yıl Pic du Midi gözlemevinden alınan fotoğraflar ve Mount Wilson'daki yeni teleskopla yapılan gözlemler de düz çizgiler yerine düzensiz, doğal yüzey şekilleri ortaya koydu.
• Spektroskopi: Aynı dönemde yapılan tayf ölçümleri Mars atmosferinde su bulunmadığına işaret etmeye başladı.

Kesin yanıtı uzay çağı verdi. 1965'te Mars'ın yakınından geçen Mariner 4 sondası kanal değil, kraterlerle kaplı çorak bir yüzey fotoğrafladı; atmosfer basıncının Dünya'dakinin yalnızca binde 4-7'si kadar olduğunu ölçtü. Bugün bilim tarihçileri Mars kanallarını, dönemin teleskoplarının sınırları, optik yanılsamalar ve bir çeviri yanlışının birleşmesiyle doğan bir yanılgı olarak değerlendiriyor. Gezegenin gerçek yüzünü Mars'ın yüzeyi ve Mars'ın keşif tarihi sayfalarımızda bulabilirsiniz.

Venüs'teki çizgiler

Lowell 1896 ortasından itibaren Venüs'ü de gözledi ve gezegen yüzeyinde merkezden dışa doğru uzanan, tekerlek parmaklarını andıran çizgiler çizdi. Sonraki bir açıklamaya göre Lowell teleskobun açıklığını çok daralttığı için göz merceğinden çıkan ışık demeti son derece incelmiş, teleskop adeta bir göz muayene aletine (oftalmoskop) dönüşmüştü; Lowell'ın gördüğü çizgiler büyük olasılıkla kendi retinasındaki kan damarlarının gölgeleriydi.

Gezegen X araması

Lowell 1906'da Uranüs'ün yörüngesindeki açıklanamayan sapmaları çözebileceğine inanarak Neptün'ün ötesinde bir gezegen aramaya başladı. Ona göre Uranüs ve Neptün, hesaplanan konumlarından görünmeyen bir gezegenin kütleçekimi yüzünden sapıyordu. Bu varsayımsal gezegene, bilinmeyeni simgeleyen "X" harfiyle "Gezegen X" adını verdi. Hesaplarına göre bu gezegenin kütlesi Dünya'nınkinin yaklaşık yedi katı, yani Neptün'ün yarısı kadardı ve Güneş'e ortalama uzaklığı 43 astronomik birimdi. Sonuçlarını 1915'te Neptün ötesi gezegen üzerine bir çalışma olarak yayımladı.

İşin ilginç yanı, Lowell Gözlemevi Mart ve Nisan 1915'te Plüton'u fotoğraf plaklarına kaydetti, ancak o sırada bunun bir yıldız olmadığı fark edilmedi. Lowell 12 Kasım 1916'da Flagstaff'ta geçirdiği felç sonucu 61 yaşında öldü ve arama bir süre durdu. Mirası üzerindeki hukuki anlaşmazlık da gözlemevinin çalışmalarını yıllarca aksattı.

Arama sonunda gözlemevinde yeniden başlatıldı. Gözlemevinde çalışan Clyde Tombaugh, yaklaşık bir yıl süren ve iki milyona yakın yıldızın incelendiği taramanın ardından 18 Şubat 1930'da hareket eden bir cisim buldu. Keşif haberi 13 Mart 1930'da, yani Lowell'ın doğum gününde Harvard Koleji Gözlemevi'ne telgrafla bildirildi. Yeni gök cisminin simgesi olarak seçilen PL harflerinden oluşan monogram (♇), hem "Pluto" adının ilk iki harfini hem de Percival Lowell'ın baş harflerini temsil ediyordu.

Ne var ki Lowell'ın hesapları doğru çıkmadı. Plüton'un kütlesinin Dünya'nınkinin yedi katı değil, yalnızca yaklaşık beş yüzde biri kadar olduğu ortaya çıktı; bu kadar küçük bir cisim Uranüs ve Neptün'ü belirgin biçimde etkileyemezdi. Yörüngelerdeki sapmaların asıl nedeninin Neptün'ün kütlesi için kullanılan hatalı değer olduğu, Voyager 2'nin 1989'da Neptün'ün yakınından geçişiyle elde edilen veriler kullanılarak anlaşıldı. Yani Plüton, Lowell'ın öngördüğü gezegen değildi; ama onu bulduran, Lowell'ın kurduğu gözlemevi ve başlattığı sistemli tarama programıydı. Plüton'un bugünkü statüsü için Plüton neden gezegen değil? yazımıza, Neptün ötesinde bilinmeyen bir gezegen arayışının günümüzdeki biçimi için Dokuzuncu Gezegen hipotezi sayfamıza göz atabilirsiniz.

Verileri göster

1894	Gözlemevi kuruldu
1896	Clark teleskobu siparişi
1912	Slipher'den genişleme kanıtı
1916	Percival Lowell öldü
1930	Plüton keşfedildi

Mirası

Lowell, gözlemevinin bulunduğu Mars Tepesi'nde, Clark teleskobunun yakınındaki bir anıt mezarda yatıyor. Kurduğu kurum onun Mars hakkındaki yanılgılarından çok daha kalıcı oldu. 1912'de gözlemevinde çalışan V. M. Slipher, sarmal galaksilerin tayflarındaki kırmızıya kaymayı ölçerek evrenin genişlediğine dair ilk kanıtları elde etti. Lowell Gözlemevi'ne göre aynı Clark teleskobu Apollo 11 astronotlarının eğitiminde de kullanıldı.

Gözlemevini kalabalık kentlerden uzakta, yüksek ve gözlem koşulları iyi bir yere kurma yaklaşımı da sonradan genel bir ilke hâline geldi. Lowell'ın Mars'taki uygarlık fikri ise bilimden çok edebiyatta yaşadı: H. G. Wells'in 1898'de yayımlanan Dünyalar Savaşı romanından Ray Bradbury ve Edgar Rice Burroughs'un eserlerine kadar uzanan bir bilimkurgu geleneğini besledi. Bazı yazarlar onu, Amerika'da Carl Sagan'dan önce gezegen bilimini halka en etkili biçimde tanıtan kişi olarak niteler.

• 1904'te Fransa Astronomi Derneği'nin en yüksek ödülü olan Jules Janssen Ödülü'nü aldı.
• 1886 Lowell asteroidi, Ay'daki ve Mars'taki Lowell kraterleri ile Plüton'daki Lowell Regio bölgesi onun adını taşıyor.
• Plüton'un ♇ simgesindeki P ve L harfleri aynı zamanda onun baş harfleri.