ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
ESO'ya göre Şili'deki Paranal'da kurulan CTAO-Güney sahasına iki Büyük Boy Teleskop eklendi; dizi 20 GeV'den 300 TeV'ye uzanan gama ışınlarına bakacak.

Avrupa Güney Gözlemevi (ESO), 19 Kasım 2026'da Çerenkov Teleskop Dizisi Gözlemevi'nin (CTAO) Şili'deki güney sahasına iki Büyük Boy Teleskop'un (LST) eklendiğini duyurdu. Saha, ESO'nun Atacama Çölü'ndeki Paranal Gözlemevi'nde yer alıyor. Duyuruya göre CTAO-Güney artık toplam 53 teleskop barındıracak ve 20 gigaelektronvolttan (GeV) 300 teraelektronvolta (TeV) uzanan enerji aralığını tarayacak; bu, görünür ışığın enerjisinin milyarlarca katı.
Çerenkov teleskopları gökyüzüne nasıl bakar?
Gama ışınları, evrenin en enerjili olaylarından gelir ve Dünya'nın atmosferini aşıp yüzeye ulaşamaz. Atmosfere çarptıklarında parçacık yağmurları oluşturur; bu parçacıklar çok kısa süren soluk mavi bir Çerenkov ışığı yayar. CTAO'nun teleskopları bu ışık parlamalarını yakalayarak gelen gama ışınının yönünü ve enerjisini yeniden kurar. CTAO'yu ESO, dünyanın en büyük gama ışını gözlemevi olarak tanıtıyor. Birimler için kısa not: bir elektronvolt, tek bir elektronun bir voltluk potansiyel farkta kazandığı enerjidir; GeV bunun milyar, TeV ise trilyon katıdır. Görünür ışığın fotonları ise birkaç elektronvolt düzeyinde kalır. Dizinin iki sahası var: kuzeyde İspanya'nın La Palma adası, güneyde Şili'deki Paranal.
Sitede daha önce H.E.S.S. teleskoplarının Samanyolu'nun merkezinde karanlık madde sınırını nasıl sıkılaştırdığını anlatmıştık; CTAO da aynı türden gözlemleri yapan, ama çok daha büyük bir dizi olarak kuruluyor.
İki LST ne değiştiriyor?
LST'ler dizinin en düşük enerjilerini yakalayan en büyük teleskopları. ESO'nun duyurusuna göre bunların tasarımını İtalya Ulusal Astrofizik Enstitüsü (INAF) koordine etti ve Atacama koşullarına göre uyarladı. Teleskoplar gökyüzünün herhangi bir noktasına 30 saniyeden kısa sürede dönebiliyor; bu hız, ani gama ışını patlamaları gibi kısa ömürlü olayları yakalamak için önemli.
Duyuruda verilen performans kazanımları da var: 50-80 GeV aralığında duyarlılık iki kat artıyor, 80-300 GeV aralığında yaklaşık yüzde 25 iyileşme bekleniyor. ESO'ya göre LST'ler dizinin en düşük enerjilerini yakalıyor ve bu sayede uzak kaynakların gözlenmesine imkân tanıyor.
Bu aralıkta durumu özetlemek gerekirse: 20 GeV tarafı LST'lerin, 300 TeV tarafı ise dizinin küçük boy teleskoplarının alanı. Orta boy teleskoplar ikisinin arasındaki geniş bandı doldurduğu için dizi, tek bir teleskop türünden çok, farklı büyüklükteki teleskopların birlikte çalışmasıyla güç kazanıyor.
Kim finanse ediyor, saha ne durumda?
İki ek LST'nin kurulması, ESO'ya göre büyük ölçüde İtalya Üniversite ve Araştırma Bakanlığı'nın (MUR) finanse ettiği "PNRR-CTA+" projesi sayesinde mümkün oldu. Çalışmada INAF'ın yanında Ulusal Nükleer Fizik Enstitüsü (INFN), çeşitli İtalyan üniversiteleri ve uluslararası CTAO LST işbirliği yer alıyor. Duyuruda herhangi bir tutar belirtilmiyor.
Sahadaki inşaat da ilerlemiş durumda: 17 kilometrelik yol tamamlandı, küçük ve orta boy teleskopların temelleri bitti; LST temellerinin yıl sonuna kadar tamamlanması bekleniyor. Duyuruda teleskopların kurulum takvimine dair ayrıntı verilmiyor.
CTAO kimin?
Avrupa Komisyonu, CTAO'yu Ocak 2025'te bir Avrupa Araştırma Altyapısı Konsorsiyumu (ERIC) olarak kurdu. Kurucu üyeler arasında Avusturya, Hırvatistan, Çekya, ESO, Fransa, Almanya, İtalya, Polonya, Slovenya, İspanya ve İsviçre bulunuyor; Hollanda gözlemci. Genel merkez, INAF'ın ev sahipliğinde İtalya'nın Bologna kentinde; bilim veri yönetim merkezi ise Almanya'nın Zeuthen kentindeki DESY yerleşkesinde.
Sırada ne var?
Yıl sonuna kadar LST temelleri bitecek; ardından teleskopların kurulumu gelecek, ancak ESO duyurusunda bunun için bir tarih vermiyor. Dizinin tüm gücüne ne zaman ulaşacağı ise henüz açık değil. Duyurudaki duyarlılık kazanımlarının ne zaman ve hangi gözlem koşullarında doğrulanacağı açıklanmıyor; bu rakamları teleskoplar çalışmaya başladıktan sonra gerçek gözlemler sınayacak.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















