The Gods of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, Mars bilimi ve okuma rehberi
Burroughs'un 1913'te tefrika edilen Barsoom romanı John Carter'ı Mars'ın sahte cennetine götürür; kitabın özeti, Lowell'in Mars'ı ve gerçek kutup bilimi.
- Tür
- Roman
- Yazar
- Edgar Rice Burroughs
- İlk yayın yılı
- 1913
- Türkçe baskı
- Mars Tanrıları — Fihrist Kitap
- Sayfa
- 348
- Ücretsiz ve yasal oku
- www.gutenberg.org/ebooks/64
The Gods of Mars (Mars Tanrıları), Edgar Rice Burroughs'un Mars'a "Barsoom" adını verdiği serinin ikinci romanıdır. 1913'te The All-Story dergisinde beş bölüm hâlinde tefrika edildi, 1918'de A. C. McClurg yayınevinden kitap olarak çıktı. İlk kitap A Princess of Mars'ın doğrudan devamıdır ve Barsoom serisinin ikinci halkasıdır: bu kez John Carter, gezegenin ölümden sonraki cennet sandığı yerin aslında bir tuzak olduğunu keşfeder. Telif süresi dolduğu için roman bugün ücretsiz okunabiliyor.
Kitap ne anlatıyor?
Romanın temel meselesi bir din aldatmacasıdır. Barsoom'un halkları, ömürlerinin sonunda İss Nehri'ni izleyip Dor Vadisi'ne gitmenin onları huzurlu bir ahirete ulaştıracağına inanır. Carter ise on yıllık bir ayrılıktan sonra Mars'a döndüğünde kendini tam bu vadide bulur ve inanılan şeyin gerçekle ilgisi olmadığını görür. Kitap, bu sahte dinin arkasındaki iki gücü, yani beyaz tenli Thernleri ve siyah tenli "İlk Doğanlar"ı tanıtır; aynı zamanda ilk romandan tanıdığımız karakterleri, özellikle Carter'ın eşi Dejah Thoris'i ve yeşil Marslı dostu Tars Tarkas'ı yeniden sahneye çıkarır.
Anlatım ilk kitapla aynı çizgidedir: kısa bölümler, hızlı geçişler, her bölümün sonunda bir sonrakini merak ettiren bir kesit. Fark, hikâyenin artık yalnız bir macera değil, bir sorgulama olmasıdır. Burroughs, "kutsal" sayılan bir düzenin nasıl insanları kontrol etmek için kullanıldığını romanın omurgası yapar. Kitabın sonu bilerek açık bırakılır ve hikâye üçüncü kitaba, The Warlord of Mars'a (Türkçede Mars Komutanı) devredilir; bu yüzden ikisi çoğunlukla art arda okunur.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Carter, Dünya'da geçirdiği on yılın ardından Mars'a döndüğünde İss Nehri'nin aktığı Dor Vadisi'nde uyanır. Burası, Barsoom'daki herkesin dönülmez bir yolculuğun sonu saydığı yerdir; geri dönenin ölümle cezalandırıldığı bir yasak bölgedir. Carter vadide, hacıların cennet beklentisiyle geldiği yerde onları yırtıcı yaratıkların ve vadiyi yöneten Thernlerin beklediğini anlar. Hayatta kalanlar köle yapılır ya da öldürülür. Carter burada Tars Tarkas'ı ve Thuvia adlı genç bir kadını kurtarır; Thern prensesi Phaidor ise ona ilgi duyar ve kitabın ilerleyen yerlerinde önemli bir rol oynayacaktır.
Thernlerin arkasında da başka bir güç vardır: gezegenin güney kutbuna yakın yeraltı bölgelerinde yaşayan, kendilerini yaratılışın seçilmiş halkı sayan İlk Doğanlar. Bunlar, İssus adlı bir tanrıçaya tapar. Carter yakalanıp İssus'un tapınağına götürülür ve orada oğlu Carthoris ile ilk kez karşılaşır. Carter tutsakları örgütleyip bir isyan çıkarır ve oğlu ile kendisine dost olan Xodar adlı bir İlk Doğan'la birlikte kaçmayı başarır.
Helium'a dönüşte Carter beklediği karşılamayı bulamaz. Vadiden dönmek başlı başına suç sayıldığı için şüphe altındadır, kentin yönetimini ele geçirmiş olan Zat Arras ona karşı çıkar ve Carter uzun süre tutsak kalır. Oğlu onu kurtarınca Carter, sahte dinin çökmesi için büyük bir harekâta girişir. Binlerce uçan gemiden oluşan bir donanmayı ve 250.000 yeşil Marslı savaşçıyı bir araya getirir; Thernlere ve İlk Doğanlara karşı büyük bir savaş verilir. Bu savaşın sonunda din aldatmacasının dayanağı çökmeye başlar; artık tehlikede olan yalnızca birkaç kişi değil, binlerce yıllık bir inancın kendisidir. Phaidor'un Carter'a duyduğu ilgi ise hikâyenin kişisel tarafını canlı tutar ve kıskançlık, Thern prensesinin sonraki davranışlarını belirler. Ama Dejah Thoris, Thuvia ve Phaidor, yılda yalnız bir kez açılan hücrelere kilitlenmiş durumdadır. Roman, tam kapı kapanırken Phaidor'un Dejah Thoris'e saldırmasıyla biter ve okuru onun akıbetini bilmeden bırakır.
Yazar ve yazıldığı dönem
Edgar Rice Burroughs 1 Eylül 1875'te Chicago'da doğdu, 19 Mart 1950'de Kaliforniya'nın Encino kentinde öldü. Yazarlığa geçmeden önce çiftlik işçiliğinden demiryolu ve fabrika işlerine, kalem açacağı toptancılığına kadar çeşitli işlerde çalıştı. İlk hikâyesi olan Mars macerası 1912'de The All-Story dergisinde "Norman Bean" takma adıyla yayımlandı; aynı yıl Tarzan da ilk kez sayfalarda göründü. Sonraki on yıllarda yaklaşık 80 roman yazdı. Ayrıntılar yazarın sayfasında var.
The Gods of Mars'ın yazıldığı dönem, Mars hakkındaki bilginin hem merakı hem yanlışları besleyen bir aşamasıdır. Burroughs'un el yazması Ekim 1912'de dergiye teslim edildi ve ona karşılığında 750 dolar ödendi. Dergi editörünün Dejah Thoris'i öldürmesini önerdiği, ancak Burroughs'un buna razı olmadığı aktarılır. Editör ayrıca ilk kitaptaki gizemli yerlerin çekiciliğinden yararlanıp Carter'ın bir din aldatmacasını ifşa etmesini önermiştir; bu fikir romanın ana eksenine dönüştü.
Kitaptaki bilim
Roman, bugünün ölçütleriyle bilimkurgudan çok "bilimsel fantezi"dir ve türü gezegen romansı (başka bir gezegende geçen, kılıç ve macera ağırlıklı hikâye) diye anılır. Burroughs, ilk kitapta olduğu gibi Mars'ı Percival Lowell'in anlattığı gezegen gibi kurgular: yaşlanmış, suyunu yitirmekte olan, kanallarla beslenen bir dünya. Bu fikir İtalyan astronom Giovanni Schiaparelli'nin 1877'de Mars'ta gördüğü ve canali (kanallar) dediği çizgilere dayanıyordu. Sözcük İngilizceye "canals" yani insan yapımı kanallar diye çevrilince, bir uygarlığın izi olduğu sanıldı. Lowell bu fikri 1895, 1906 ve 1908 tarihli kitaplarıyla yaygınlaştırdı. Bugün biliyoruz ki bu çizgiler, zayıf teleskoplarda birbirinden ayrı noktaların çizgi gibi birleşmesinden doğan bir göz yanılsamasıydı; 1909'da Meudon'daki daha güçlü bir teleskop kanalları göstermedi, 1965'te Mariner 4 ise kraterli, kurak bir yüzey çıkardı.
Kitabın coğrafyasında da gerçek Mars ile fark var. Dor Vadisi, güney kutbunda, bir mil derinliğindeki bir kraterin içinde, ılıman iklimli bir kuşak olarak anlatılır. Gerçekte güney kutbu son derece soğuktur. NASA, Mars'ta sıcaklığın yaklaşık -153 °C'ye kadar düştüğünü ve atmosferin ince olduğunu belirtir. Ortalama yüzey basıncı ise Dünya'dakinin yalnızca yüzde 0,6'sı kadardır ve atmosfer yaklaşık yüzde 96 karbondioksittir. Güney kutup başlığı yaklaşık üç kilometre kalınlığında, ağırlıklı olarak su buzundan oluşan bir kütledir ve üstünde yaklaşık 8-10 metrelik kalıcı bir kuru buz (donmuş karbondioksit) tabakası bulunur. Merkezi de coğrafi güney kutbundan yaklaşık 150 kilometre uzaktadır. Burroughs'un ayrıca kutupta güneşin doğudan doğup batıdan batması gibi bir hatası vardır; kutuplarda Güneş gökyüzünde ufka yakın bir daire çizer. Dünya'ya göre 0,38 g (yaklaşık 3,72 m/s²) olan yüzey çekimi ise Carter'ın üstün gücü için ilk kitaptan beri kullanılan gerçek bir temel olmayı sürdürür. Mars'ın yarıçapı 3.390 kilometredir, yani Dünya'nın yaklaşık yarısı kadar; bir Mars günü de yaklaşık 24 saat 37 dakikadır; Burroughs'un Barsoom'da kullandığı gün uzunluğu bununla uyumludur.
Mars'ın gerçek yüzü, Mariner 9 ile bambaşka bir resimle ortaya çıktı: 14 Kasım 1971'de Mars yörüngesine giren uzay aracı, tarihte başka bir gezegenin yörüngesine giren ilk araç oldu ve 7.329 görüntüyle yüzeyin yüzde 85'ini haritaladı; bunların arasında Olympus Mons, Valles Marineris ve eski nehir yatakları da vardı. Bugün NASA'ya göre Mars'ın geçmişinde nehir vadileri, deltalar ve göl yatakları bulunuyor; yani su vardı, ama Burroughs'un gösterdiği gibi bir uygarlığın kanalları değil. Ayrıntılar için Mars'ın yüzeyi, Mars'ta su ve Mars'ın keşfi sayfalarına bakılabilir. Kitaptaki beyaz, siyah, sarı ve yeşil "ırklar" ise tamamen kurmacadır; Mars'ta bugüne dek yerli bir uygarlığa dair iz bulunmadı. Romanın uçan gemileri de güneş ışınlarına bağlı bir itme gücüyle uçar; bunun gerçek fizikte karşılığı yoktur.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın bilinen bir edebî ödülü yoktur; etkisi ödülden çok türe ve sonraki yazarlara taşınan fikirlerle ölçülür. Roman, ilk kitapla birlikte gezegen romansının kalıplarını yerleştirdi: kılıç dövüşleri, yabancı yaratıklar, teknolojisi karışık bir uygarlık. Konu açısından da dikkat çekicidir: kitap üzerine yazılanlar romanın merkezinde "dinî inancın bir iktidar aracı olarak kötüye kullanılması"nı görür. Burroughs'un din karşıtı olmadığı, örgütlü dinin sömürüye açık yanına karşı çıktığı belirtilir. Romandaki ırk bölünmesi ise bir etnik ayrımdan çok bir tür ayrımı gibi kurgulanmıştır; bugünün okuru bu yönü eleştirel bakışla okumalıdır.
Barsoom evreni, daha sonra Mars'a bakan nesilleri etkiledi. Carl Sagan gençliğinde bu kitaplardan etkilenmiş, Burroughs'un hayal ettiği gezegenin haritasını Cornell'deki ofisinin dışında yaklaşık yirmi yıl asılı tutmuştur. Ray Bradbury ve Arthur C. Clarke da bu dünyadan beslendi; ölmekte olan Mars fikri Bradbury'nin The Martian Chronicles kitabında sürdü. Bu üçlünün Mars hakkındaki düşüncelerini Mars and the Mind of Man sayfasında bulabilirsiniz.
Uyarlamaları
Romanın doğrudan bir sinema uyarlaması yoktur. Walt Disney Pictures'ın, Andrew Stanton'ın yönettiği ve 9 Mart 2012'de Amerika'da gösterime giren John Carter: İki Dünya Arasında filmi A Princess of Mars'a dayanır; ama Thernleri ve onların lideri Matai Shang'ı bu serinin ikinci ve üçüncü kitaplarının dünyasından alır. Stanton'ın bir üçleme planladığı, yani The Gods of Mars ve The Warlord of Mars kitaplarına dayalı devam filmlerinin düşünüldüğü aktarılır; ancak film yaklaşık 263,7 milyon dolarlık yapım maliyetine karşılık dünya çapında 284,1 milyon dolar hasılat yaptığı için devam filmleri iptal edildi.
Türkçe baskı ve ücretsiz okuma
Roman Türkçede Mars Tanrıları (John Carter II) adıyla Fihrist Kitap'tan, Elisa Kaya çevirisiyle Ekim 2021'de çıktı; yayınevi baskıyı 280 sayfa olarak belirtir. İngilizce özgün metin ise Project Gutenberg'de ücretsiz olarak bulunuyor.
Karakterleri
Kimlere uygun, nereden başlanmalı?
Bu roman tek başına okunacak bir kitap değildir: Carter'ın Mars'a nasıl geldiğini, Dejah Thoris ve Tars Tarkas'ın kim olduğunu ilk kitaptan öğrenmek gerekir. Bu nedenle sıra A Princess of Mars, ardından The Gods of Mars ve sonunda The Warlord of Mars olmalıdır; açık uçlu sonu yüzünden ikinci kitabı bitirdikten hemen sonra üçüncüsüne geçmek en rahat okuma yoludur. Mars'ı ve 20. yüzyıl başının Mars hayalini merak eden, hızlı tempolu, eski usul macera sevenlere uygundur. Gerçekçi bilimkurgu, ince karakter çözümlemesi ya da bugünün anlatım ölçütleri arayanlar için ise daha çok tarihî bir okuma olacaktır. Serinin tamamı için Barsoom okuma sırası sayfasına bakın.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
The Moon Maid (Edgar Rice Burroughs): konusu, Ay bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Pirates of Venus (Edgar Rice Burroughs): konusu, Venüs bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
John Carter of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsÖykü
Llana of Gathol (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Synthetic Men of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Swords of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
























