Mars

Mars, Güneş'e uzaklık sırasına göre dördüncü gezegendir. Yüzeyini kaplayan demir oksitli toz, ona gökyüzünde kırmızımsı bir renk verir; bu yüzden "Kızıl Gezegen" olarak anılır ve Roma'nın savaş tanrısının adını taşır. Çapı yaklaşık 6.792 kilometreyle Dünya'nın yarısı kadardır, kütlesi ise Dünya'nınkinin yalnızca yüzde 10,7'sidir.

Mars bugün soğuk, kuru ve ince bir atmosfere sahip bir çöl dünyasıdır. Ama yüzeyindeki eski nehir yatakları, göl tabanları ve deltalar, gezegenin geçmişte çok farklı olduğunu gösteriyor. Bir zamanlar sıvı suyun aktığı bu gezegende yaşamın ortaya çıkıp çıkmadığı sorusu, Mars'ı Güneş Sistemi'nde en çok araştırılan gezegenlerden biri yapıyor.

Genel bakış

Mars, Güneş'ten ortalama 228 milyon kilometre (yaklaşık 1,52 astronomik birim) uzaklıktadır. Güneş ışığı Mars'a yaklaşık 13 dakikada ulaşır. Yörüngesi Dünya'nınkinden belirgin biçimde daha basıktır; Güneş'e en yakın noktada yaklaşık 206,7, en uzak noktada yaklaşık 249,3 milyon kilometre uzaklıktadır.

Mars'ın iki küçük, düzensiz biçimli uydusu vardır: Phobos ve Deimos. Bu uydular 1877'de keşfedildi ve adlarını Yunan mitolojisinde savaş tanrısı Ares'in çağırdığı Korku (Phobos) ve Dehşet'ten (Deimos) aldı. Yaklaşık 26 × 23 × 18 kilometre boyutlarındaki Phobos, Mars'ı 7 saat 39 dakikada dolanır ve gezegenine en yakın uydu olarak bilinir; yavaş yavaş Mars'a yaklaşan Phobos'un 30-50 milyon yıl içinde parçalanıp bir halka oluşturması bekleniyor. Daha küçük olan Deimos ise Mars'ı yaklaşık 30,3 saatte dolanır. Ayrıntılar Mars'ın uyduları Phobos ve Deimos sayfasında.

Fiziksel özellikler

Mars'ın yüzey çekimi saniyede yaklaşık 3,7 metre karedir; yani Dünya'dakinin yaklaşık yüzde 38'i. Dünya'da 100 kilogram gelen biri Mars'ta 38 kilogram gibi hissederdi. Ortalama yoğunluğu metreküp başına yaklaşık 3.934 kilogramdır; bu, Dünya'nınkinden düşüktür.

Mars'ın bugün küresel bir manyetik alanı yoktur. Ancak güney yarıküredeki kabukta saptanan güçlü mıknatıslanma, gezegenin yaklaşık 4 milyar yıl önce bir manyetik alana sahip olduğunu gösteriyor.

Mars ve Dünya yan yana

Özellik	Mars	Dünya
Çap	6.792 km	12.756 km
Kütle	0,642 × 10²⁴ kg	5,97 × 10²⁴ kg
Ortalama yoğunluk	3.934 kg/m³	5.514 kg/m³
Yüzey çekimi	3,7 m/sn²	9,8 m/sn²
Gün uzunluğu	24,7 saat	24 saat
Yörünge süresi	687 gün	365,2 gün
Eksen eğikliği	25,2°	23,4°
Ortalama sıcaklık	−65 °C	15 °C
Yüzey basıncı	0,01 bar	1 bar
Uydu sayısı	2	1

Değerler NASA'nın gezegen bilgi tablosundan alınmıştır. Mars'ın günü ve eksen eğikliği Dünya'nınkine şaşırtıcı ölçüde yakındır; bu yüzden Mars'ta da gece-gündüz döngüsü ve mevsimler vardır. Buna karşılık atmosfer basıncı Dünya'dakinin yüzde birinden azdır ve ortalama sıcaklık çok düşüktür.

Yapısı

İç yapı

Mars da Dünya gibi çekirdek, manto ve kabuktan oluşur. NASA'nın InSight iniş aracı (2018-2022), Mars'a yerleştirilen bir sismometreyle "Mars depremlerini" kaydederek gezegenin içini doğrudan inceleyen ilk görev oldu. Bu verilere dayanan çalışmalara göre çekirdeğin yarıçapı yaklaşık 1.650-1.675 kilometredir ve en azından kısmen sıvıdır; 2025'te yayımlanan bir çalışma, merkezde yaklaşık 613 kilometre yarıçaplı katı bir iç çekirdek bulunduğunu öne sürdü. Kabuğun ortalama kalınlığı 42-56 kilometre arasındadır; en ince yerde (Isidis Planitia) yaklaşık 6, en kalın yerde (Tharsis platosunun güneyi) yaklaşık 117 kilometreye ulaşır.

Atmosfer

Mars'ın atmosferi çok incedir: yüzeydeki ortalama basınç yaklaşık 600 paskaldır, yani Dünya'dakinin yalnızca yüzde 0,6'sı kadar. Atmosferin hacimce yaklaşık yüzde 96'sı karbondioksittir; geri kalanı başlıca argon (yaklaşık yüzde 1,9) ve azottan (yaklaşık yüzde 1,9) oluşur, çok az oksijen, karbon monoksit ve su buharı içerir.

Atmosfer bu kadar ince olduğu için ısıyı iyi tutamaz. Ortalama yüzey sıcaklığı yaklaşık −60 °C'dir. NASA'ya göre sıcaklık yaz öğle saatlerinde ekvatorda 20 °C'ye kadar çıkabilirken kutuplarda −153 °C'ye kadar düşer. Mars'ta zaman zaman gezegenin büyük bölümünü saran dev toz fırtınaları çıkar; havaya kalkan tozun yeniden çökmesi aylar sürebilir. 2018'deki küresel toz fırtınası, Opportunity gezgininin sonunu getirdi. 2001'deki küresel toz fırtınalarında toz yaklaşık 0,6 yıl boyunca havada kaldı. Gezegende yükseklikleri 20 kilometreye varan toz şeytanları da gözlendi.

Mars atmosferinde metan gazı da defalarca saptandı. Bu bulgular büyük ilgi çekiyor; ancak metanın kaynağı konusunda bilimsel bir uzlaşma yok.

Yüzey

Mars'ın yüzeyi iki farklı yarıküreye ayrılır: güneyde yoğun kraterli, yüksek ve eski yaylalar; kuzeyde ise daha alçak, daha düz ve daha genç ovalar. Bu belirgin farka yarıküre ikiliği denir ve nedeni hâlâ tartışılıyor.

Mars, Güneş Sistemi'nin rekor kıran yüzey şekillerine ev sahipliği yapar. Tharsis bölgesindeki Olympus Mons, çevresindeki ovalardan yaklaşık 21,9 kilometre yükselen dev bir kalkan yanardağdır. Ekvatorun hemen güneyinde uzanan Valles Marineris kanyon sistemi 4.000 kilometreden uzundur ve yer yer 7 kilometre derinliğe ulaşır. Güney yarıküredeki Hellas havzası ise yaklaşık 2.300 kilometre genişliğinde ve 7.000 metre derinliğinde bir çarpışma havzasıdır. Ayrıntılar Mars'ın yüzeyi: Olympus Mons, Valles Marineris ve kutup başlıkları sayfasında.

Yörünge, dönme ve mevsimler

Mars, Güneş çevresindeki turunu 687 Dünya gününde, yani yaklaşık 1,88 Dünya yılında tamamlar. Kendi ekseni etrafındaki dönüşü ise Dünya'nınkine çok yakındır: bir Mars günü, bilim insanlarının sol dediği birim, 24 saat 39 dakika 36 saniye sürer. Bir Mars yılında yaklaşık 669,6 sol vardır.

Mars'ın dönme ekseni de Dünya'nınki gibi eğiktir (yaklaşık 25,2 derece); bu yüzden Mars'ta da mevsimler yaşanır. Ancak basık yörünge nedeniyle mevsimlerin uzunlukları eşit değildir. NASA'ya göre kuzey yarıkürede ilkbahar 194 sol ile en uzun mevsimdir, sonbahar ise 142 günle en kısa mevsimdir.

Mars'ın geçmişi

Mars, Güneş Sistemi'nin geri kalanıyla birlikte yaklaşık 4,5 milyar yıl önce oluştu. Gezegenin genç döneminde koşullar bugünkünden çok farklıydı. Güney yarıküredeki mıknatıslanmış kabuk, yaklaşık 4 milyar yıl önce Mars'ın küresel bir manyetik alana sahip olduğunu gösteriyor. Yüzeydeki eski nehir vadileri ve göl yatakları, o dönemde suyun yüzeyde aktığına işaret ediyor; NASA'ya göre yaklaşık 3,5 milyar yıl önce Mars'ta dev seller yaşanmış olabilir.

Bilim insanları Mars'ın tarihini, en eski Noachian döneminden başlayarak Hesperian ve günümüze uzanan Amazonian dönemlerine ayırır. Nehir vadi ağlarının büyük kısmı Noachian, dev sel kanalları ise Hesperian dönemine tarihlenir. Zamanla gezegen bugünkü soğuk ve kuru hâline geldi.

Su ve yaşam arayışı

Bugün Mars'ın yüzeyinde kalıcı sıvı su yoktur; düşük basınç ve soğuk nedeniyle su ya hızla buharlaşır ya da donar. Ama gezegende büyük miktarda su buzu bulunur: kutup başlıklarında ve yüzeyin hemen altında. Eski nehir vadileri, göl tabanları ve deltalar, Mars'ın geçmişte çok daha ıslak bir gezegen olduğunu gösteriyor. Bu sularda yaşamın ortaya çıkıp çıkmadığı, Mars araştırmalarının merkezindeki sorudur. Ayrıntılar Mars'ta su: geçmişi ve bugünü sayfasında.

Gözlem ve keşif tarihi

Mars çıplak gözle kolayca görüldüğü için antik çağlardan beri bilinir. 1877'de İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli, Mars yüzeyinde uzun, düz çizgiler gördüğünü bildirdi ve bunlara İtalyanca "kanallar, oluklar" anlamında canali dedi. Sözcük İngilizceye yapay "kanallar" olarak çevrildi ve Mars'ta akıllı bir uygarlığın sulama kanalları kazdığı fikri doğdu. Amerikalı Percival Lowell bu fikri kitaplarıyla yaydı. Ancak 1909'da daha güçlü teleskoplarla yapılan gözlemler kanalları göremedi ve 1965'te Mariner 4'ün gönderdiği görüntüler kraterli, çorak bir yüzeyi ortaya koyarak bu fikre son noktayı koydu. Kanalların bir göz yanılsaması olduğu anlaşıldı.

Uzay çağında Mars'a onlarca görev gönderildi; bunların yaklaşık yüzde 60'ı başarısız oldu. Yine de Mars bugün Dünya dışında en ayrıntılı tanıdığımız gezegendir. Önemli dönüm noktaları şunlardır: Mariner 4'ün 1965'teki ilk başarılı geçişi, Mariner 9'un 1971'de başka bir gezegenin yörüngesine giren ilk araç olması, Viking iniş araçlarının 1976'daki başarılı inişleri, Sojourner'ın 1997'de Mars'taki ilk gezgin olması ve Curiosity ile Perseverance gezginlerinin uzun soluklu keşifleri. Ayrıntılar Mars'ın keşfi: Mariner'den Perseverance'a sayfasında.

Açık sorular

• Mars'ta hiç yaşam oldu mu? Perseverance'ın 2024'te incelediği bir kayaçtaki izler "olası bir biyolojik iz" olarak değerlendiriliyor, ama biyolojik olmayan açıklamalar da dışlanamıyor.
• Su nereye gitti? Suyun bir kısmı uzaya kaçtı, bir kısmı yer altına çekildi; ama bu dengenin ayrıntıları iyi anlaşılmış değil.
• Kuzeyde bir okyanus var mıydı? Kuzey ovalarının bir zamanlar okyanusla kaplı olduğu fikri tartışmalıdır.
• Metan nereden geliyor? Atmosferde saptanan metanın jeolojik mi biyolojik mi olduğu bilinmiyor.

Kısaca

• Mars, Güneş'e uzaklık sırasına göre dördüncü gezegendir; çapı Dünya'nın yarısı kadardır.
• Bir Mars günü 24 saat 39 dakika, bir Mars yılı 687 Dünya günüdür; eksen eğikliği nedeniyle mevsimleri vardır.
• Atmosferi çok incedir (Dünya'dakinin yüzde 0,6'sı) ve büyük ölçüde karbondioksitten oluşur.
• Olympus Mons ve Valles Marineris, Güneş Sistemi'nin en büyük yanardağı ve kanyonları arasındadır.
• Mars geçmişte daha ıslaktı; bugün suyun büyük kısmı buz olarak bulunur.
• Phobos ve Deimos adlı iki küçük uydusu vardır.

Kaynaklar: NASA — Mars: Facts, NASA NSSDC — Planetary Fact Sheet, Wikipedia — Mars, Wikipedia — Martian canals, Wikipedia — Exploration of Mars