The Moon Maid (Edgar Rice Burroughs): konusu, Ay bilimi ve okuma rehberi
Burroughs'un üç bölümlük romanı, Ay'ın içindeki bir uygarlığı ve Dünya'nın Ay'dan gelen güçlerce işgalini anlatır. Özeti, Ay bilimi ve okuma rehberi bu yazıda.
- Tür
- Roman
- Yazar
- Edgar Rice Burroughs
- İlk yayın yılı
- 1923
- Türkçe baskı
- Ay Prensesi — Fihrist Kitap
- Sayfa
- 412
- Ücretsiz ve yasal oku
- www.gutenberg.org/ebooks/69338
The Moon Maid (Türkçede Ay Prensesi), Edgar Rice Burroughs'un Ay'ı ve Dünya'nın geleceğini birleştiren üç bölümlük bilimkurgu romanıdır. Burroughs'un Tarzan, Barsoom ya da Pellucidar gibi uzun serilerinden biri değil, tek başına duran bir "bilimsel romans" olarak yazıldı. Kitap bir uzay yolculuğu macerası olarak başlar, bir istila romanına dönüşür ve nihayet yaklaşık dört yüzyıl sonrasına, çöküşün ardından kabilelere bölünmüş bir Amerika'ya uzanır. Kısacası, kahramanı soyundan soyuna "Julian" adını taşıyan, üç farklı çağda geçen bir aile destanıdır.
The Moon Maid ne anlatıyor?
Kitabın çerçevesi 1967'de bir okyanus aşırı yolcu uçağında geçen bir sohbetle kurulur. Anlatıcı, uzun savaşların bittiği ve Mars'tan ilk mesajın alındığı günün coşkusu içinde, yorgun görünen bir amiralle tanışır. Adam, zamanın aslında olmadığına inandığını söyler ve geçmiş yaşamlarında yaşadığı üç ayrı çağı anlatmaya başlar. Bu çerçeve, hikâyedeki "Julian" adlı kahramanların aynı ruhun farklı yaşamları olduğu fikrine dayanır. Kitap böylece hem Ay'a yapılan bir keşif seferinin, hem de bu seferin Dünya'da yol açtığı felaketin hikâyesini anlatır.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Birinci bölüm ("The Moon Maid") 2026 yılında geçer. Julian 5. (Julian 5th), hava okulundan yetişmiş bir kaptandır ve Mars'a yolculuk edecek The Barsoom adlı gemiyi komuta eder. Eski sınıf arkadaşı ve rakibi, parlak ama ahlaksız subay Orthis, geminin yardımcı jeneratörünü sabote eder. Gemi hasar görür ve Ay'ın çekiminden kurtulamaz; Julian ve mürettebatı Ay'a inmek zorunda kalır. Ay'ın içi, anlatıya göre içi boş bir küredir ve içinde "Va-nah" denen bir dünya bulunur; buraya Ay'ın yüzeyindeki devasa deliklerden girilir. Julian orada Va-nah'ın çeşitli halklarını, Va-gaları, Laythe şehrinin insanlarını ve yönetimi ele geçirmiş devrimci Kalkarları tanır. Ay'ın genç prensesi Nah-ee-lah, yani başlıktaki "Ay Kızı", ona yardım eder ve ikisi birbirini sever. On yıl süren bir maceradan sonra Julian, Nah-ee-lah ile birlikte Dünya'ya döner. Orthis ise Ay'da kalır.
İkinci bölümde ("The Moon Men") dünya, uzun bir barış döneminin ardından silahsızlanmıştır. Orthis, yirmi dört yıl boyunca Ay'da örgütlediği yüz bin Kalkar ve bin Va-ga ile birlikte binlerce gemiyle 2050'de Dünya'ya saldırır. Londra ve Washington aynı anda ele geçirilir. Savunmasız dünya, Orthis'in icat ettiği elektronik bir silah karşısında çaresiz kalır. Julian 5. ile Orthis birbirini yok eder; ama Kalkarlar Dünya'da yerleşir. Orthis'in örgütleme dehası olmadan uygarlığı sürdüremezler, yönetimleri yarı feodal bölgelere ayrılır ve Ay ile bağlantıları kopar. Bu bölümün kahramanı, Julian 5. ile Nah-ee-lah'ın soyundan gelen Julian 9.'dur; Kalkarlara karşı ilk ayaklanmada 2122'de ölür.
Üçüncü bölüm ("The Red Hawk") bundan yaklaşık üç yüzyıl sonrasında geçer. Dünya artık çöl kabilelerinin ve Kalkarların birbirine düşman olduğu bir yerdir. Julian 20., yirmi yaşında babasını kaybedip kabile reisi olan, "Kızıl Şahin" adıyla anılan bir savaşçıdır; soyunun yüzyıllardır sürdürdüğü Kalkar düşmanlığını devralır. Kabileleri bir araya getirir ve Kalkarları batıya doğru geri iter. Kitap, Amerikalıların soyundan gelen kabilelerin Kalkarları sonunda denize sürmesiyle sona erer.
Yazar ve yazıldığı dönem
Edgar Rice Burroughs, 1 Eylül 1875'te Chicago'da doğdu. Otuz altı yaşında yazmaya başladı; ilk öyküsü "Under the Moons of Mars" 1912'de The All-Story dergisinde yayımlandı ve aynı yıl Tarzan of the Apes da çıktı. 1923'te kendi yayın şirketi Edgar Rice Burroughs, Inc.'i kurdu. 19 Mart 1950'de Encino'da kalp krizinden öldü; Bilimkurgu Şöhretler Salonu'na 2003'te alındı.
Roman üç ayrı parçada yazıldı. İlk bölümün yazımına 1922 Haziranı'nda başlandı; ikinci bölüm, ilk taslağı 1919'a uzanan, "Under the Red Flag" adlı bir hikâyeden doğdu. Bu taslak, adından anlaşıldığı gibi Sovyet Rusya'da, Bolşevikleri kötü karakter yapacak biçimde kurgulanmıştı; yayıncılar ilgi göstermeyince Burroughs hikâyeyi bilimkurgusal bir sahneye taşıdı ve komünist benzeri Kalkarları yarattı. Bölümler Argosy dergisinde yayımlandı: birinci bölüm 5 Mayıs-2 Haziran 1923, ikinci bölüm 21 Şubat-14 Mart 1925, üçüncü bölüm ise 5-19 Eylül 1925 arasında. Üçü birlikte kitap olarak 6 Şubat 1926'da A. C. McClurg tarafından The Moon Maid adıyla basıldı; dergi metninden kısaltılmış olan bu baskı 412 sayfaydı, kapağı J. Allen St. John çizdi. Üç parça sonraki yıllarda farklı birleşimlerde ve adlarla da basıldı.
Kitabın dünyasında Birinci Dünya Savaşı gerçekte olduğu gibi bitmez; Burroughs, 1914'te başlayan savaşın yerel çatışmalarla kesintisiz süreceğini, 1959'da yeniden büyüyüp 1967'de İngiliz-Amerikan galibiyetiyle biteceğini hayal eder. Bu tabloda Britanya ile ABD dünyayı birlikte yönetir; hava gemilerinden oluşan bir "Uluslararası Barış Filosu" silahlı gücün tekelini elinde tutar. Anglo-Sakson üstünlüğüne dayanan bu hayal, yazarın döneminin önyargılarını da yansıtır; Burroughs'un eserlerinde öjeni ve bilimsel ırkçılık yanlısı görüşlerin izlerinin bulunduğu belirtilir ve kitabı tarihsel bağlamıyla okumak gerekir.
Kitaptaki bilim: Ay gerçekte nasıl?
Burroughs'un Ay'ı içi boş bir küredir ve iç yüzeyinde yaşanabilir bir dünya, Va-nah, vardır. Gerçek Ay ise katı bir gök cismidir. NASA'ya göre yarıçapı yaklaşık 1.740 kilometredir, yani Dünya'nın genişliğinin üçte birinden az; kabuğu Dünya'ya bakan yüzde yaklaşık 40, uzak yüzde yaklaşık 60 kilometre kalınlığındadır; altında olivin ve piroksen gibi minerallerden oluşan bir manto bulunur; merkezde ise yarıçapı 240 kilometre olan katı, demir bakımından zengin bir iç çekirdek ve onu saran 90 kilometre kalınlığında sıvı demir bir kabuk yer alır. Ay, Dünya'nın kütleçekiminin altıda biri kadar bir çekime sahiptir ve atmosferi çok ince bir "dış katman" (ekzosfer) olup solunamaz. Sıcaklık, tam güneşte yaklaşık 127 °C'ye çıkar, karanlıkta yaklaşık −173 °C'ye düşer. Bu koşullar, kitaptaki gibi bir yaşam alanına imkân vermez. NASA'ya göre Ay'ın büyük bir çarpışmayla, Mars büyüklüğünde bir cismin Dünya'ya çarpmasıyla oluştuğu düşünülüyor; ayrıntı için Ay nasıl oluştu? sayfasına bakabilirsiniz.
Dünya ile Ay'ın dönüşleri birbirine kilitlidir; bu yüzden hep aynı yüzü görürüz ve insanlar Ay'ın uzak yüzünü ancak 1959'da, Sovyet Luna 3 sondası uçarak geçtiğinde gördü. Uzak yüzün ilk fotoğrafları dağlık bir arazi ve yalnızca iki küçük karanlık bölge gösterdi. Ay'ın bugünkü bilinen yüzeyi için Ay ve Ay'ın yüzeyi sayfalarına bakabilirsiniz.
Burroughs'un zaman çizelgesi bilimsel öngörüden çok kurgusal bir tahmindir. Kitapta Mars'la radyo bağlantısı 1967'de kutlanır, The Barsoom ise 2026'da yola çıkar. Gerçekte Mars'la böyle bir iletişim kurulmadı; insanlı ilk Ay inişi ise 20 Temmuz 1969'da Apollo 11 ile gerçekleşti. Gemilere güç veren "Sekizinci Işın" gibi enerji kaynakları da tamamen kurgudur. Gerçek Apollo 11 için Apollo 11 belgeselimize göz atabilirsiniz.
Etkisi ve değerlendirmeler
Kitabın bilinen bir ödülü yoktur, ama eleştirmenler arasında Burroughs'un bilimkurgu yazarlığının zirvelerinden biri sayılır. Richard A. Lupoff, bunu Burroughs'un seriye bağlı olmayan "bilimsel romansları" içinde en iyisi olarak niteler; kitabın uyandırdığı hayranlık duygusunu ve fethedilmiş Dünya'da ortaya çıkan feodal ve göçebe toplumların kurgusunu över. P. Schuyler Miller ise okurların çoğunun bunu Burroughs'un en iyi kitabı ve en iyi bilimkurgusu saydığını yazmıştır. Üçüncü bölümde, bir zamanlar Birinci Dünya Savaşı'nda taşınmış bir Amerikan bayrağının, anlamı unutulmuş bir totem gibi göçebe kabileler tarafından kutsanması, kitabın en çok hatırlanan imgelerinden biridir. Kitabın "gelecek tarih" kurgusu, H. G. Wells'in The Shape of Things to Come gibi eserlerini de akla getirir.
Siyasi okuma ise tartışmalıdır. Kalkarların Rus komünistlerinden esinlenerek kurgulandığı, bu yüzden kitabın dönemin komünizm korkusunu yansıttığı bilinir. Aynı korku, Burroughs'un Pirates of Venus romanındaki Thorist'lerde de görülür.
Uyarlamalar
Kaynaklarda anılan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur.
Türkçe baskı ve ücretsiz okuma
Roman Türkçede Ay Prensesi adıyla Fihrist Kitap'tan, Kübra Yaşın çevirisiyle Kasım 2023'te çıktı; 342 sayfalık bu baskı üç romanı ("The Moon Maid", "The Moon Men" ve "The Red Hawk") tek ciltte topluyor. Orijinal İngilizce metin ABD'de kamu malıdır ve Project Gutenberg ile Standard Ebooks'ta ücretsiz okunabilir; Gutenberg'deki baskı üç bölümün hepsini içerir.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Kitap, Ay'a yolculuk ve istila temalarını seven, eski bilimkurgunun hayal gücüne ilgi duyan okurlara uygun. Barsoom'dan farklı olarak seri değildir, bu yüzden doğrudan buradan başlanabilir; Burroughs'un Mars maceralarına ise A Princess of Mars ve Barsoom serisi okuma sırası iyi bir giriş sağlar. Ay'ı konu alan başka eski kitaplar için The Man in the Moone ve Ay'ın Çevresinde sayfalarına bakabilirsiniz. Aşağıdaki tablo, üç bölümü ve geçtikleri çağları gösteriyor.
| Bölüm | Dergi tefrikası | Hikâyenin çağı | Kahraman |
|---|---|---|---|
| The Moon Maid | 1923 | 2026'dan 2036'ya | Julian 5. |
| The Moon Men | 1925 | 2050'den 2122'ye | Julian 9. |
| The Red Hawk | 1925 | 2408'den sonraki yıllar | Julian 20. |
Kısacası, The Moon Maid bilimsel doğruluğu olmayan, ama dönemin korkularını ve Ay hayalini taşıyan, Burroughs'un en çok övülen romanlarından biri. Okurken gerçek Ay'ın NASA ölçümleriyle kıyaslanması, kitabın hayal gücünü ve çağının sınırlarını daha iyi görmeyi sağlıyor.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
Pirates of Venus (Edgar Rice Burroughs): konusu, Venüs bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
John Carter of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsÖykü
Llana of Gathol (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Synthetic Men of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Swords of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
A Fighting Man of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, Mars uyduları ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
























