Arthur C. Clarke

Arthur C. Clarke, bilimkurgu romanları ve uzay çağını önceden gören fikirleriyle tanınan İngiliz yazar ve mucittir. 1945'te yazdığı bir makalede, ekvatorun yaklaşık 36 bin kilometre üzerinde Dünya'yla aynı hızda dönen uyduların tüm gezegene radyo yayını aktarabileceğini anlattı; bu yörünge bugün onun adıyla da anılır. Stanley Kubrick'le birlikte geliştirdiği 2001: Bir Uzay Destanı, bilimkurgu sinemasının en çok anılan yapımlarından biri oldu. Robert A. Heinlein ve Isaac Asimov ile birlikte bilimkurgunun "büyük üçlüsü" arasında sayılır.

Erken yaşamı ve eğitimi

Arthur Charles Clarke, 16 Aralık 1917'de İngiltere'nin Somerset bölgesindeki Minehead kasabasında doğdu. İkinci Dünya Savaşı sırasında, 1941-1946 arasında Kraliyet Hava Kuvvetleri'nde radar uzmanı olarak görev yaptı; özellikle uçakları kötü havada piste indirmeye yarayan yerden yönlendirmeli yaklaşma radarı üzerinde çalıştı. Savaştan sonra King's College London'dan matematik ve fizik alanında birincilik derecesiyle mezun oldu.

Gençliğinden beri uzay yolculuğuna tutkundu. 1946-1947 ve 1951-1953 arasında, uzay uçuşunu savunan Britanya Gezegenlerarası Derneği'nin başkanlığını yaptı.

Yer eşzamanlı uydular fikri

Clarke'ın bilime en çok anılan katkısı, Ekim 1945'te Wireless World dergisinde yayımlanan "Dünya Dışı Aktarıcılar: Roket İstasyonları Dünya Çapında Radyo Yayını Sağlayabilir mi?" başlıklı makalesidir. Yazıdan önce, aynı yılın Şubat ayında dergiye bu fikri anlatan bir okur mektubu göndermişti.

Fikrin özü şudur: Ekvatorun yaklaşık 35.786 kilometre üzerinde dolanan bir uydu, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüyle aynı sürede bir tur atar. Böylece yerden bakan biri için gökyüzünde hep aynı noktada duruyormuş gibi görünür. Bu tür yörüngeye yerdurağan yörünge denir; ekvatora eğik olup yine bir günde tur atan daha genel türü ise jeosenkron yörüngedir. Sabit duran bir uyduya çevrilen anten hiç kıpırdatılmadan kullanılabilir; bu da yayıncılık ve haberleşme için büyük kolaylıktır.

Clarke bu yörüngeyi ilk düşünen kişi değildi: Sloven mühendis Herman Potočnik 1928'de böyle yörüngelerin uzay istasyonları için yararlı olacağını yazmıştı. Clarke'ın katkısı, bu yörüngedeki uyduların ideal birer haberleşme aktarıcısı olacağını gösterip fikri yaygınlaştırmasıdır. Düşünce on yıllar sonra gerçeğe dönüştü: 1964'te fırlatılan Syncom 3, yerdurağan yörüngeye yerleştirilen ilk uydu oldu. Uluslararası Astronomi Birliği bu yörüngeyi resmî olarak "Clarke Yörüngesi" diye anar; burada dolanan uyduların oluşturduğu kuşağa da Clarke Kuşağı denir.

Eserleri

• Çocukluğun Sonu (1953): Dünya'ya gelen gizemli uzaylıların insanlığı dönüştürmesi.
• 2001: Bir Uzay Destanı (1968): Clarke'ın 1948'de bir BBC yarışması için yazdığı "Gözcü" (The Sentinel) öyküsünden yola çıkan film ve roman. Senaryoyu Kubrick'le birlikte yazdı ve 1969'da Oscar'a aday gösterildi. Filmin ayrıntıları 2001: Bir Uzay Destanı sayfasında.
• Rama ile Randevu (1973): Güneş Sistemi'ne giren dev ve gizemli bir uzay aracının keşfi; Hugo ve Nebula ödüllerini kazandı.
• Cennetin Çeşmeleri (1979): Ekvatordan yerdurağan yörüngeye uzanan bir "yörünge kulesi", yani uzay asansörü inşa etmeye çalışan mühendis Vannevar Morgan'ın öyküsü. Romandaki Taprobane adası Sri Lanka'yı andırır. 1979'da Nebula, 1980'de Hugo ödülü aldı.

Clarke roman ve öykülerinin yanı sıra roketçilik ve uzay yolculuğu üzerine pek çok kurgu dışı kitap da yazdı.

Clarke yasaları

Clarke'ın gelecek tahminleri üzerine yazdığı denemelerden üç ünlü söz doğdu. İlk ikisi 1962 tarihli Profiles of the Future kitabındaki bir denemede yer aldı; üçüncüsü ilk kez 1968'de Science dergisine yazdığı bir mektupta çıktı:

1. Saygın ama yaşlı bir bilim insanı bir şeyin mümkün olduğunu söylüyorsa büyük olasılıkla haklıdır; imkânsız olduğunu söylüyorsa büyük olasılıkla yanılıyordur.
2. Mümkünün sınırlarını keşfetmenin tek yolu, o sınırların biraz ötesine, imkânsıza doğru ilerlemektir.
3. Yeterince gelişmiş her teknoloji büyüden ayırt edilemez.

Uzay ve bilime etkisi

Clarke'ın etkisi yalnız kitaplarıyla sınırlı kalmadı. Temmuz 1969'da CBS televizyonunun Apollo 11 yayınında yorumcu olarak yer aldı. 1961'de UNESCO'nun bilimi halka anlatanlara verdiği Kalinga Ödülü'nü, 1982'de Marconi Ödülü'nü aldı. Bugün pek çok haberleşme ve yayın uydusu, 1945'teki makalesinin anlattığı kuşakta dolanıyor.

Mirası

Clarke, tüplü dalış tutkusu nedeniyle 1956'da Seylan'a (bugünkü Sri Lanka) taşındı ve hayatının geri kalanını orada geçirdi. 1998'de şövalyelik unvanına layık görüldü; töreni kendi isteğiyle ertelendi ve unvanını 26 Mayıs 2000'de aldı. 2005'te Sri Lanka'nın en yüksek sivil nişanı Sri Lankabhimanya ile onurlandırıldı. 19 Mart 2008'de Colombo'da, 90 yaşında öldü.

Bilmeye değer

• Yerdurağan yörünge, Uluslararası Astronomi Birliği tarafından "Clarke Yörüngesi" olarak tanınır.
• İkinci Dünya Savaşı'nda radar uzmanıydı; haberleşme uydusu fikrinde bu deneyimin payı vardır.
• "Yeterince gelişmiş her teknoloji büyüden ayırt edilemez" sözü, üç yasasının en tanınanıdır.
• Şövalyelik töreni, kendi isteğiyle 1998'den 2000'e ertelendi.