Carl Sagan

Carl Sagan, gezegen bilimini ve evrene duyulan merakı milyonlarca insana ulaştıran Amerikalı gökbilimci, yazar ve bilim iletişimcisidir. Venüs'teki sera etkisini, Mars'taki mevsimsel değişimleri ve Titan'ın organik zengin atmosferini araştıran bir araştırmacı olarak NASA'nın Mariner, Viking, Voyager ve Galileo görevlerinde yer aldı. Bununla birlikte asıl ününü, 1980'de yayımlanan "Cosmos" televizyon dizisi ve kitaplarıyla kazandı.

Hayatı

Carl Edward Sagan, 9 Kasım 1934'te New York'un Brooklyn semtinde doğdu. Babası Samuel Sagan bir giyim sektörü çalışanı, annesi Rachel Gruber ev hanımıydı; her ikisi de Doğu Avrupa kökenli Yahudi bir aileye mensuptu. Çocukken 1939 New York Dünya Fuarı'ndaki geleceğe dair sergilerden etkilendi; yerel kütüphanede yıldızların bizim Güneş'imiz gibi uzak güneşler olduğunu öğrendiğinde bu fikir onu ömür boyu bırakmadı. Genç yaşta bilimkurgu okuyarak hayal gücünü besledi.

Chicago Üniversitesi'nde fizik okudu ve 1960'ta gökbilim ve astrofizik alanında doktorasını tamamladı; danışmanı gezegen bilimi öncülerinden Gerard Kuiper'di. Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'de Miller bursuyla çalıştıktan sonra 1962'de Harvard'a geçti, 1968'de Cornell Üniversitesi'ne gitti. Orada David Duncan Profesörü oldu ve Gezegen Çalışmaları Laboratuvarı'nın başına geçti. Üç kez evlendi: evlilikleri sırasıyla biyolog Lynn Margulis, sanatçı Linda Salzman ve yazar Ann Druyan ile oldu. Druyan, onun son yıllarında hem yaşam arkadaşı hem de bilimsel işbirlikçisiydi.

Sagan, 1990'larda kemik iliği hastalığı olan miyelodisplazi ile mücadele etti. Hastalıkla geçen yıllarda bile yazmaya devam etti. 20 Aralık 1996'da Seattle'da zatürreye bağlı komplikasyonlar nedeniyle, 62 yaşında öldü.

Çalışmaları

Sagan'ın akademik katkısı çok yönlüydü. 1960'ların başında Venüs'ten gelen radyo yayınlarını yorumlayarak gezegenin yüzeyinin çok sıcak olmasının nedeninin yoğun bir sera etkisi olabileceğini öne sürdü. Bu fikir, sonraki uzay araçlarının ölçümleriyle, yani yüzey sıcaklığının yaklaşık 460 dereceyi bulduğunun anlaşılmasıyla doğrulandı. Mars'ta mevsimlere göre değişen koyu bölgelerin canlıdan değil, rüzgârla taşınan tozdan kaynaklandığını gösterdi. Satürn'ün uydusu Titan'ın atmosferinde organik moleküllerin bulunabileceğini ve Jüpiter'in uydusu Europa'nın buzul kabuğunun altında okyanus olabileceğini düşündü. Bu iki dünya, bugün yaşam arayışının başlıca hedefleri arasındadır.

Sagan, uzaylı yaşamı aramaya da akademik bir çerçeve getirdi. Yaşamın kökeni, Dünya dışı zekâ ve gezegen atmosferleri üzerine kuramlar geliştirdi; Frank Drake ile birlikte Arecibo'dan gönderilen mesajın tasarımına katıldı. Pioneer 10 ve 11 uzay araçlarına konan alüminyum levhanın tasarımı ile Voyager 1 ve 2'ye takılan "Altın Plak"ın hazırlanmasında öncü rol oynadı. Bu plakta Dünya'nın sesleri, müzikleri ve onlarca dilde selamlar yer alıyor. Bu uzay araçları artık yıldızlararası ortamda ilerliyor.

1983'te Richard Turco, Owen Toon, Thomas Ackerman ve James Pollack ile birlikte yayımladığı çalışma, geniş çaplı bir nükleer savaşın atmosfere yayacağı dumanın Dünya'yı soğutabileceğini, yani "nükleer kış"ı öngörüyordu. Bu uyarı, silahsızlanma tartışmalarında önemli bir yer tuttu ve Sagan'ı bilimsel kaygılarını kamuoyuyla paylaşan bir figür olarak da öne çıkardı.

Sagan'ı geniş kitlelere tanıtan, 1980'de yayınlanan on üç bölümlük "Cosmos: Kişisel Bir Yolculuk" dizisiydi. Dizi onlarca ülkede yüz milyonlarca izleyiciye ulaştı ve bilim programlarının nasıl yapılabileceğini kalıcı olarak değiştirdi. Aynı adlı kitap, uzun süre en çok satanlar listesinde kaldı. İnsan zekâsının evrimini işleyen "The Dragons of Eden" (1977) adlı kitabıyla 1978'de Pulitzer Ödülü'nü kazandı. 1985 tarihli "Contact" romanı, 1997'de Jodie Foster'ın başrolünde sinemaya uyarlandı. 1994 tarihli "Pale Blue Dot" kitabı, Voyager 1'in 14 Şubat 1990'da yaklaşık altı milyar kilometre öteden çektiği fotoğrafın adını taşır; Sagan o fotoğraftaki soluk mavi noktanın, yani Dünya'nın, bütün insanlık tarihinin yaşandığı tek yer olduğunu vurguladı. 1995'te yayımladığı "The Demon-Haunted World", bilimsel şüpheciliğin ve eleştirel düşüncenin savunusudur.

1980'de Bruce Murray ve Louis Friedman ile birlikte Gezegen Derneği'ni (The Planetary Society) kurdu. Dernek bugün dünyanın en büyük bağımsız uzay savunuculuk örgütlerinden biridir.

Mirası

Sagan'ın bilimsel yaklaşımı, bilgiyle hayranlığı bir araya getirmekti. Hayatı boyunca sahte bilim, falcılık ve batıl inançlara karşı mantıklı sorgulamayı savundu, ama bunu küçümseyen bir dille değil, merak ve nezaketle yaptı. Bugün birçok bilim insanı ve gökbilimci, çocukken Cosmos'u izlediğini ya da kitaplarını okuduğunu söyler.

2014'te Ann Druyan, Steven Soter ve Neil deGrasse Tyson'ın katılımıyla "Cosmos: A Spacetime Odyssey" dizisi yeniden çekildi. NASA, ona Seçkin Kamu Hizmeti Madalyası verdi. Mars Pathfinder'ın 1997'de indiği nokta, "Carl Sagan Memorial Station" adıyla anılır. Cornell Üniversitesi'ndeki Carl Sagan Enstitüsü ise ötegezegenlerde yaşam izlerini arayan çalışmalarla onun mirasını sürdürür.

Sagan'ın en kalıcı katkılarından biri, bilimi insanlığın ortak serüveni olarak sunan dili oldu. Karmaşık konuları sadelikle ve şiirsel bir hayranlıkla anlatması, onu kuşaklar boyunca okurların ve izleyicilerin gözünde bilimin yüzü hâline getirdi.

Kısaca

• 9 Kasım 1934'te Brooklyn, New York'ta doğdu; 20 Aralık 1996'da Seattle'da öldü.
• Venüs'in sera etkisini, Mars'taki mevsimsel değişimleri ve Titan'ı inceledi.
• Pioneer levhası ve Voyager Altın Plak'ın hazırlanmasında rol aldı.
• "Cosmos" dizisi ve kitabıyla evrenin merakını geniş kitlelere taşıdı.
• 1980'de Gezegen Derneği'ni kurdu.

Fotoğraf: NASA/JPL · Public domain · Wikimedia Commons