21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

John Carter of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Burroughs'un Barsoom serisinin 1964'te basılan on birinci ve son kitabı iki uzun öyküden oluşur ve John Carter'ı Jüpiter'e götürür. Özeti, Mars ile Jüpiter bilimi ve okuma rehberi bu yazıda.

Tür
Öykü
Yazar
Edgar Rice Burroughs
İlk yayın yılı
1964
Türkçe baskı
John Carter XI: Marslı John Carter — Fihrist Kitap

John Carter of Mars, Edgar Rice Burroughs'un Mars'a "Barsoom" adını verdiği serinin on birinci ve son kitabıdır. Bir roman değil; iki uzun öykünün (novella) bir araya getirildiği bir derleme. Burroughs'un ölümünden on dört yıl sonra, 1964'te basıldı ve serinin en az sevilen halkalarından biri sayılır. Yine de seriyi sonuna kadar izleyenler için bir merak konusu: kitapta macera Mars'ın dışına, Jüpiter'e uzanıyor ve ikinci öykü, yazarın tamamlayamadığı bir devam serisinin ilk parçası olarak kalıyor.

John Carter of Mars ne anlatıyor?

Kitaptaki ilk öykü, "John Carter and the Giant of Mars", Barsoom'un en güçlü şehri Helyum'a (Helium) yönelik bir kaçırma ve şantaj hikâyesidir. İkinci öykü, "Skeleton Men of Jupiter", John Carter'ı Mars'tan alıp Barsoom halkının "Sasoom" dediği Jüpiter'e götürür; orada iskelet gibi görünen savaşçı bir halkla karşılaşır ve bu öykü Carter'ın kendi ağzından anlatılır. İki öyküde de Dejah Thoris, yani Carter'ın karısı olan Helyum prensesi, tehlikeye girer. Serinin diğer kitaplarını bilenler için tanıdık bir kalıp bu: Carter'ın kılıcı, yeşil Tharklar'ın dostluğu ve her şeyin merkezinde Dejah Thoris.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

İlk öyküde Dejah Thoris, Carter ile birlikte çıktığı bir gezi sırasında kaçırılır. Kaçıranın adı Pew Mogel'dir; kendini Mars'ın en güçlü hükümdarı ilan eden, aslında bilim insanı Ras Thavas'ın laboratuvarında yapay olarak üretilmiş küçük kafalı, hırslı bir adamdır. Helyum'un demir madenlerini ve fabrikalarını teslim almak ister ve bunun için prensesin hayatını koz olarak kullanır. Carter, Mars'ın yeşil savaşçı lideri Tars Tarkas ve Helyum'un komutanı Kantos Kan ile birlikte arama başlatır. Pew Mogel'in elinde, kendi yarattığı Joog adlı dev bir yaratık, insan beyniyle donatılmış maymun askerler ve dev kuşların sırtında havadan saldıran bir ordu vardır. Carter, bu hava gücünü kuşların doğal düşmanı olan hayvanları ordunun üstüne bırakarak dağıtır ve savaşın seyrini değiştirir. Pew Mogel ölür, Dejah Thoris kurtulur ve yaratık, efendisi gidince zararsız hâle gelip bırakılır.

İkinci öykü daha geniş bir sahnede geçer. Carter, Helyum'daki sarayının çatısında pusuya düşürülür: onu tuzağa çeken, eski Zor şehrinden U Dan adlı bir subaydır. U Dan'ın sevdiği kadın Vaja'yı, Zor'un sürgündeki zorba prensi Multis Par kaçırmıştır ve Carter'ı teslim etmesi karşılığında onu bırakacağını söylemiştir. Carter'ı yakalayanlar, Sasoom'dan gelen Morgor'lardır: deri gerilmiş kafatasını andıran bir görünümü olan, yalnızca savaşı bilen ve Helyum'u ilk hedef alarak Barsoom'u fethetmek isteyen bir halk. Carter, gezegenler arası bir yolculuktan sonra bir Morgor şehrinde zindana atılır. Kısa süre sonra Dejah Thoris de aynı yere getirilir. Mahkûmlar arasında dostluklar kurulur, hayatta kalmak için kılıç eğitimi yapılır ve Carter bir Morgor gemisini ele geçirerek kaçar. Bundan sonrası, Jüpiter'in uçsuz bucaksız okyanusunu geçip Zanor dağlarında kendisini bekleyen Dejah Thoris'e ulaşma çabasıdır. Öykü, Carter tam oraya varmak üzereyken biter. Burroughs bunu Llana of Gathol gibi birkaç öyküden oluşacak bir dizinin ilki olarak tasarlamıştı; ama devamı yazılmadı, bu yüzden kitap yarım bir finalle kapanır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Edgar Rice Burroughs, 1 Eylül 1875'te Chicago'da doğdu. Çeşitli işlerde çalıştıktan sonra otuz altı yaşında yazmaya başladı. İlk öyküsü "Under the Moons of Mars" (1912), The All-Story dergisinde yayımlandı ve Barsoom serisini başlattı; aynı yıl Tarzan of the Apes de yayımlandı. Kendi yayın şirketini 1923'te kurdu. Pearl Harbor saldırısı sırasında (1941) Honolulu'daydı; ileri yaşına rağmen savaş muhabirliği izni alarak ABD'li savaş muhabirlerinin en yaşlılarından biri oldu. 19 Mart 1950'de Kaliforniya'nın Encino kentinde kalp krizinden öldü.

Bu kitabın tarihi biraz karmaşık. İlk öykü, Burroughs'un oğlu John Coleman Burroughs tarafından yazıldı (ve resimlendi). Önce 1940'ta Whitman yayınevinin "Better Little Book" adı verilen küçük resimli kitaplarından biri olarak, babanın adıyla çıktı; sonra genişletilip Ocak 1941'de Amazing Stories dergisinde "John Carter and the Giant of Mars" adıyla yayımlandı. İkinci öykü ise yazarın kendi kaleminden çıkmadır ve Şubat 1943'te aynı dergide göründü. İkisi birlikte, Temmuz 1964'te Canaveral Press tarafından tek kitap olarak basıldı; baskıyı Richard A. Lupoff hazırladı. Burroughs'un kendisi seride bu adı hiç kullanmamıştı. Lupoff'un değerlendirmesine göre iki öykü, "gerçek" Burroughs'la "taklit" Burroughs'u yan yana görmek açısından ilginçtir; hayran çevrelerinde ise kitap genellikle serinin bir ek parçası olarak görülür.

Kitaptaki bilim: Mars ve Jüpiter gerçekte nasıl?

Barsoom'un temeli, 19. yüzyılın sonunda Giovanni Schiaparelli'nin 1877'de Mars'ta "canali" dediği çizgisel izleri görmesiyle başlayan, ardından Percival Lowell'in bunları akıllı bir uygarlığın sulama kanalları olarak yorumlamasıyla gelişen "ölmekte olan Mars" fikridir. 1964'te fırlatılan Mariner 4 ise Mars'ın ilk yakın çekim fotoğraflarını getirdi ve kraterlerle dolu, ölü görünen bir dünya gösterdi; böylece kanal uygarlığı fikri sona erdi. Kitaptaki bu Mars'ın günümüz bilgisiyle kıyası için Mars sayfasına bakabilirsiniz. NASA'nın verilerine göre Mars'ın yarıçapı 3.390 kilometredir, yılı 687 Dünya günü sürer, bir günü (sol) yaklaşık 24,6 saattir; atmosferi çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşur ve sıcaklığı yaklaşık 20 °C ile −153 °C arasında değişir. Burroughs'un kadim şehirlerini, kanalları ve soluk almayı kolaylaştıran "atmosfer fabrikalarını" gerçek Mars'ta bulmak mümkün değil.

İkinci öykü, bizi Mars'tan da öteye, Jüpiter'e götürür. Sasoom'un ilginç bir yanı vardır: Carter, gezegenin kendi ekseni etrafında Dünya'dan "neredeyse üç kat" hızlı döndüğünü söyler. NASA'ya göre Jüpiter'de bir gün 9,9 saat sürer; Dünya'nın 24 saatine oranlarsak bu yaklaşık iki buçuk kat hızlı demektir. Bu ölçü gerçeğe oldukça yakındır. Carter ayrıca Jüpiter'in üstünde güneşi, ayı ve yıldızları göremediğini anlatır; bu da gezegenin kalın bulut tabakasıyla örtülü olmasına uyar.

Öte yandan öykünün Jüpiter'i, gerçek Jüpiter'in yapısına aykırıdır. NASA, Jüpiter'in büyük ölçüde hidrojen ve helyumdan oluşan bir gaz devi olduğunu, katı bir yüzeyi bulunmadığını belirtir; gezegen çoğunlukla dönen gazlardan ve sıvılardan oluşur. Yarıçapı 69.911 kilometredir, yani Dünya'dan yaklaşık on bir kat geniştir; NASA'ya göre içi boş olsaydı 1.000 Dünya sığardı. Uluslararası Astronomi Birliği'nin kabul ettiği 115 uydusu bulunur. Kitapta anlatılan okyanus, kıta ve yirmi mil yüksekliğindeki dağlar gibi yer şekilleri bu yüzden ancak kurgu olarak okunabilir. Morgor gemilerinin gövdesini mıknatıslayarak görünmez olması da tamamen kurgudur. Jüpiter'in bilinen gerçek özellikleri için Jüpiter ve Jüpiter'in atmosferi ve Büyük Kırmızı Leke sayfalarına bakılabilir.

Birinci öyküdeki laboratuvarda üretilmiş insanlar, dev yaratık ve insan beyinli maymunlar bilimkurgunun eski bir tutkusunun, yapay yaşam fikrinin ürünü. Bugünkü biyolojide bunların karşılığı yok; Ras Thavas'ın yapay insanları serinin The Master Mind of Mars ve Synthetic Men of Mars kitaplarında da işlenir ve kurgu olarak okunmalıdır.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bilinen bir ödülü yoktur ve eleştirmenler tarafından serinin zirvesi sayılmaz. Ancak Barsoom serisi bütün olarak bilimkurgunun gelişimine büyük katkı yapmıştır. Ray Bradbury, bir söyleşide Burroughs'un belki de tarihin en etkili yazarı olduğunu, maceralarının bir kuşak gence kendi yolunu çizme cesareti verdiğini söylemişti. Mars'ta, Burroughs'un adını taşıyan bir krater de vardır. Burroughs'un adı 2003'te Bilimkurgu Şöhretler Salonu'na (Science Fiction Hall of Fame) alındı.

Uyarlamalar

Bu derlemenin kendi başına bir film ya da dizi uyarlaması yok. Barsoom serisinin sinemadaki en bilinen uyarlaması, 2012'de Walt Disney Pictures'ın çektiği, Andrew Stanton yönetimindeki filmdir ve serinin ilk kitabı A Princess of Mars'a dayanır. Filmi John Carter: İki Dünya Arasında sayfamızda bulabilirsiniz.

Türkçe baskı

Kitap Türkçede John Carter XI: Marslı John Carter adıyla Fihrist Kitap'tan, Elisa Kaya çevirisiyle Ekim 2023'te çıktı; yaklaşık 160 sayfalık bu baskıda iki öykü "Mars Devleri" ve "Jüpiter'in İskelet Adamları" adlarıyla yer alıyor. Aynı yayınevi serinin on bir kitabını da Türkçede yayımlamış durumda.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, Barsoom serisini baştan okuyup sona ulaşmış okurlar için bir veda niteliğinde. Seriye yeni başlayacaksanız buradan başlamayın: Carter'ı, Dejah Thoris'i ve Tharkları tanımak için ilk kitap A Princess of Mars en iyi giriştir; ardından The Gods of Mars, The Warlord of Mars ve Thuvia, Maid of Mars gelir. Tüm sıralama ve her kitabın yeri için Barsoom serisi okuma sırası sayfasına göz atın. Aşağıdaki tablo, serinin son beş kitabını kitap olarak ilk basım yıllarıyla gösteriyor.

SıraKitapKitap olarak ilk baskı
7A Fighting Man of Mars1931
8Swords of Mars1936
9Synthetic Men of Mars1940
10Llana of Gathol1948
11John Carter of Mars1964

Kısacası, John Carter of Mars Barsoom'un bilinen çöl şehirlerinden Jüpiter'e uzanan, ama yarım kalmış bir kapanış. Serinin hayranları için bir tamamlayıcı; bilimkurgunun tarihini merak edenler için ise Mars'tan Jüpiter'e uzanan eski bir "gezegen macerası" örneği.

Yazarın diğer kitaplarıTümü →

📚 KitaplarTümü →

  1. Introduction to Stellar Astrophysics (Böhm-Vitense): özeti, bilimi ve rehberiIntroduction to Stellar Astrophysics (Böhm-Vitense): özeti, bilimi ve rehberiBilim kitabı
  2. Evren Avucunda (Christophe Galfard): konusu, bilimi ve okuma rehberiEvren Avucunda (Christophe Galfard): konusu, bilimi ve okuma rehberiBilim kitabı
  3. Mae Among the Stars (Roda Ahmed): konusu, Mae Jemison ve okuma rehberiMae Among the Stars (Roda Ahmed): konusu, Mae Jemison ve okuma rehberiMasal / efsane
  4. Team Moon (Catherine Thimmesh): Apollo 11'in 400 bin kişilik ekibi ve rehberiTeam Moon (Catherine Thimmesh): Apollo 11'in 400 bin kişilik ekibi ve rehberiBilim kitabı
  5. Moonshot (Brian Floca): konusu, Apollo 11 bilimi ve okuma rehberiMoonshot (Brian Floca): konusu, Apollo 11 bilimi ve okuma rehberiBilim kitabı
  6. Cosmic (Frank Cottrell-Boyce): konusu, bilimi ve okuma rehberiCosmic (Frank Cottrell-Boyce): konusu, bilimi ve okuma rehberiRoman
  7. The True Meaning of Smekday (Adam Rex): konusu, Home filmi ve rehberiThe True Meaning of Smekday (Adam Rex): konusu, Home filmi ve rehberiRoman
  8. Mr. Wuffles! (David Wiesner): konusu, bilimi ve okuma rehberiMr. Wuffles! (David Wiesner): konusu, bilimi ve okuma rehberiMasal / efsane

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Dizi ve filmlerTümü →

  1. The Expanse izleme ve okuma sırası: 6 sezon, 9 roman ve novellalarThe Expanse izleme ve okuma sırası: 6 sezon, 9 roman ve novellalarSeri / evren
  2. Halo oynama ve izleme sırası: bütün oyunlar ve Paramount+ dizisiHalo oynama ve izleme sırası: bütün oyunlar ve Paramount+ dizisiSeri / evren
  3. MonsterVerse (Godzilla ve Kong) izleme sırası: bütün filmler ve dizilerMonsterVerse (Godzilla ve Kong) izleme sırası: bütün filmler ve dizilerSeri / evren
  4. Transformers izleme sırası: bütün filmler, Bumblebee ve Transformers OneTransformers izleme sırası: bütün filmler, Bumblebee ve Transformers OneSeri / evren
  5. Predator izleme sırası: bütün filmler, Prey ve Alien vs. PredatorPredator izleme sırası: bütün filmler, Prey ve Alien vs. PredatorSeri / evren

Popüler kültür

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor15 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar