John Carter of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Burroughs'un Barsoom serisinin 1964'te basılan on birinci ve son kitabı iki uzun öyküden oluşur ve John Carter'ı Jüpiter'e götürür. Özeti, Mars ile Jüpiter bilimi ve okuma rehberi bu yazıda.
- Tür
- Öykü
- Yazar
- Edgar Rice Burroughs
- İlk yayın yılı
- 1964
- Türkçe baskı
- John Carter XI: Marslı John Carter — Fihrist Kitap
John Carter of Mars, Edgar Rice Burroughs'un Mars'a "Barsoom" adını verdiği serinin on birinci ve son kitabıdır. Bir roman değil; iki uzun öykünün (novella) bir araya getirildiği bir derleme. Burroughs'un ölümünden on dört yıl sonra, 1964'te basıldı ve serinin en az sevilen halkalarından biri sayılır. Yine de seriyi sonuna kadar izleyenler için bir merak konusu: kitapta macera Mars'ın dışına, Jüpiter'e uzanıyor ve ikinci öykü, yazarın tamamlayamadığı bir devam serisinin ilk parçası olarak kalıyor.
John Carter of Mars ne anlatıyor?
Kitaptaki ilk öykü, "John Carter and the Giant of Mars", Barsoom'un en güçlü şehri Helyum'a (Helium) yönelik bir kaçırma ve şantaj hikâyesidir. İkinci öykü, "Skeleton Men of Jupiter", John Carter'ı Mars'tan alıp Barsoom halkının "Sasoom" dediği Jüpiter'e götürür; orada iskelet gibi görünen savaşçı bir halkla karşılaşır ve bu öykü Carter'ın kendi ağzından anlatılır. İki öyküde de Dejah Thoris, yani Carter'ın karısı olan Helyum prensesi, tehlikeye girer. Serinin diğer kitaplarını bilenler için tanıdık bir kalıp bu: Carter'ın kılıcı, yeşil Tharklar'ın dostluğu ve her şeyin merkezinde Dejah Thoris.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
İlk öyküde Dejah Thoris, Carter ile birlikte çıktığı bir gezi sırasında kaçırılır. Kaçıranın adı Pew Mogel'dir; kendini Mars'ın en güçlü hükümdarı ilan eden, aslında bilim insanı Ras Thavas'ın laboratuvarında yapay olarak üretilmiş küçük kafalı, hırslı bir adamdır. Helyum'un demir madenlerini ve fabrikalarını teslim almak ister ve bunun için prensesin hayatını koz olarak kullanır. Carter, Mars'ın yeşil savaşçı lideri Tars Tarkas ve Helyum'un komutanı Kantos Kan ile birlikte arama başlatır. Pew Mogel'in elinde, kendi yarattığı Joog adlı dev bir yaratık, insan beyniyle donatılmış maymun askerler ve dev kuşların sırtında havadan saldıran bir ordu vardır. Carter, bu hava gücünü kuşların doğal düşmanı olan hayvanları ordunun üstüne bırakarak dağıtır ve savaşın seyrini değiştirir. Pew Mogel ölür, Dejah Thoris kurtulur ve yaratık, efendisi gidince zararsız hâle gelip bırakılır.
İkinci öykü daha geniş bir sahnede geçer. Carter, Helyum'daki sarayının çatısında pusuya düşürülür: onu tuzağa çeken, eski Zor şehrinden U Dan adlı bir subaydır. U Dan'ın sevdiği kadın Vaja'yı, Zor'un sürgündeki zorba prensi Multis Par kaçırmıştır ve Carter'ı teslim etmesi karşılığında onu bırakacağını söylemiştir. Carter'ı yakalayanlar, Sasoom'dan gelen Morgor'lardır: deri gerilmiş kafatasını andıran bir görünümü olan, yalnızca savaşı bilen ve Helyum'u ilk hedef alarak Barsoom'u fethetmek isteyen bir halk. Carter, gezegenler arası bir yolculuktan sonra bir Morgor şehrinde zindana atılır. Kısa süre sonra Dejah Thoris de aynı yere getirilir. Mahkûmlar arasında dostluklar kurulur, hayatta kalmak için kılıç eğitimi yapılır ve Carter bir Morgor gemisini ele geçirerek kaçar. Bundan sonrası, Jüpiter'in uçsuz bucaksız okyanusunu geçip Zanor dağlarında kendisini bekleyen Dejah Thoris'e ulaşma çabasıdır. Öykü, Carter tam oraya varmak üzereyken biter. Burroughs bunu Llana of Gathol gibi birkaç öyküden oluşacak bir dizinin ilki olarak tasarlamıştı; ama devamı yazılmadı, bu yüzden kitap yarım bir finalle kapanır.
Yazar ve yazıldığı dönem
Edgar Rice Burroughs, 1 Eylül 1875'te Chicago'da doğdu. Çeşitli işlerde çalıştıktan sonra otuz altı yaşında yazmaya başladı. İlk öyküsü "Under the Moons of Mars" (1912), The All-Story dergisinde yayımlandı ve Barsoom serisini başlattı; aynı yıl Tarzan of the Apes de yayımlandı. Kendi yayın şirketini 1923'te kurdu. Pearl Harbor saldırısı sırasında (1941) Honolulu'daydı; ileri yaşına rağmen savaş muhabirliği izni alarak ABD'li savaş muhabirlerinin en yaşlılarından biri oldu. 19 Mart 1950'de Kaliforniya'nın Encino kentinde kalp krizinden öldü.
Bu kitabın tarihi biraz karmaşık. İlk öykü, Burroughs'un oğlu John Coleman Burroughs tarafından yazıldı (ve resimlendi). Önce 1940'ta Whitman yayınevinin "Better Little Book" adı verilen küçük resimli kitaplarından biri olarak, babanın adıyla çıktı; sonra genişletilip Ocak 1941'de Amazing Stories dergisinde "John Carter and the Giant of Mars" adıyla yayımlandı. İkinci öykü ise yazarın kendi kaleminden çıkmadır ve Şubat 1943'te aynı dergide göründü. İkisi birlikte, Temmuz 1964'te Canaveral Press tarafından tek kitap olarak basıldı; baskıyı Richard A. Lupoff hazırladı. Burroughs'un kendisi seride bu adı hiç kullanmamıştı. Lupoff'un değerlendirmesine göre iki öykü, "gerçek" Burroughs'la "taklit" Burroughs'u yan yana görmek açısından ilginçtir; hayran çevrelerinde ise kitap genellikle serinin bir ek parçası olarak görülür.
Kitaptaki bilim: Mars ve Jüpiter gerçekte nasıl?
Barsoom'un temeli, 19. yüzyılın sonunda Giovanni Schiaparelli'nin 1877'de Mars'ta "canali" dediği çizgisel izleri görmesiyle başlayan, ardından Percival Lowell'in bunları akıllı bir uygarlığın sulama kanalları olarak yorumlamasıyla gelişen "ölmekte olan Mars" fikridir. 1964'te fırlatılan Mariner 4 ise Mars'ın ilk yakın çekim fotoğraflarını getirdi ve kraterlerle dolu, ölü görünen bir dünya gösterdi; böylece kanal uygarlığı fikri sona erdi. Kitaptaki bu Mars'ın günümüz bilgisiyle kıyası için Mars sayfasına bakabilirsiniz. NASA'nın verilerine göre Mars'ın yarıçapı 3.390 kilometredir, yılı 687 Dünya günü sürer, bir günü (sol) yaklaşık 24,6 saattir; atmosferi çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşur ve sıcaklığı yaklaşık 20 °C ile −153 °C arasında değişir. Burroughs'un kadim şehirlerini, kanalları ve soluk almayı kolaylaştıran "atmosfer fabrikalarını" gerçek Mars'ta bulmak mümkün değil.
İkinci öykü, bizi Mars'tan da öteye, Jüpiter'e götürür. Sasoom'un ilginç bir yanı vardır: Carter, gezegenin kendi ekseni etrafında Dünya'dan "neredeyse üç kat" hızlı döndüğünü söyler. NASA'ya göre Jüpiter'de bir gün 9,9 saat sürer; Dünya'nın 24 saatine oranlarsak bu yaklaşık iki buçuk kat hızlı demektir. Bu ölçü gerçeğe oldukça yakındır. Carter ayrıca Jüpiter'in üstünde güneşi, ayı ve yıldızları göremediğini anlatır; bu da gezegenin kalın bulut tabakasıyla örtülü olmasına uyar.
Öte yandan öykünün Jüpiter'i, gerçek Jüpiter'in yapısına aykırıdır. NASA, Jüpiter'in büyük ölçüde hidrojen ve helyumdan oluşan bir gaz devi olduğunu, katı bir yüzeyi bulunmadığını belirtir; gezegen çoğunlukla dönen gazlardan ve sıvılardan oluşur. Yarıçapı 69.911 kilometredir, yani Dünya'dan yaklaşık on bir kat geniştir; NASA'ya göre içi boş olsaydı 1.000 Dünya sığardı. Uluslararası Astronomi Birliği'nin kabul ettiği 115 uydusu bulunur. Kitapta anlatılan okyanus, kıta ve yirmi mil yüksekliğindeki dağlar gibi yer şekilleri bu yüzden ancak kurgu olarak okunabilir. Morgor gemilerinin gövdesini mıknatıslayarak görünmez olması da tamamen kurgudur. Jüpiter'in bilinen gerçek özellikleri için Jüpiter ve Jüpiter'in atmosferi ve Büyük Kırmızı Leke sayfalarına bakılabilir.
Birinci öyküdeki laboratuvarda üretilmiş insanlar, dev yaratık ve insan beyinli maymunlar bilimkurgunun eski bir tutkusunun, yapay yaşam fikrinin ürünü. Bugünkü biyolojide bunların karşılığı yok; Ras Thavas'ın yapay insanları serinin The Master Mind of Mars ve Synthetic Men of Mars kitaplarında da işlenir ve kurgu olarak okunmalıdır.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın bilinen bir ödülü yoktur ve eleştirmenler tarafından serinin zirvesi sayılmaz. Ancak Barsoom serisi bütün olarak bilimkurgunun gelişimine büyük katkı yapmıştır. Ray Bradbury, bir söyleşide Burroughs'un belki de tarihin en etkili yazarı olduğunu, maceralarının bir kuşak gence kendi yolunu çizme cesareti verdiğini söylemişti. Mars'ta, Burroughs'un adını taşıyan bir krater de vardır. Burroughs'un adı 2003'te Bilimkurgu Şöhretler Salonu'na (Science Fiction Hall of Fame) alındı.
Uyarlamalar
Bu derlemenin kendi başına bir film ya da dizi uyarlaması yok. Barsoom serisinin sinemadaki en bilinen uyarlaması, 2012'de Walt Disney Pictures'ın çektiği, Andrew Stanton yönetimindeki filmdir ve serinin ilk kitabı A Princess of Mars'a dayanır. Filmi John Carter: İki Dünya Arasında sayfamızda bulabilirsiniz.
Türkçe baskı
Kitap Türkçede John Carter XI: Marslı John Carter adıyla Fihrist Kitap'tan, Elisa Kaya çevirisiyle Ekim 2023'te çıktı; yaklaşık 160 sayfalık bu baskıda iki öykü "Mars Devleri" ve "Jüpiter'in İskelet Adamları" adlarıyla yer alıyor. Aynı yayınevi serinin on bir kitabını da Türkçede yayımlamış durumda.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Kitap, Barsoom serisini baştan okuyup sona ulaşmış okurlar için bir veda niteliğinde. Seriye yeni başlayacaksanız buradan başlamayın: Carter'ı, Dejah Thoris'i ve Tharkları tanımak için ilk kitap A Princess of Mars en iyi giriştir; ardından The Gods of Mars, The Warlord of Mars ve Thuvia, Maid of Mars gelir. Tüm sıralama ve her kitabın yeri için Barsoom serisi okuma sırası sayfasına göz atın. Aşağıdaki tablo, serinin son beş kitabını kitap olarak ilk basım yıllarıyla gösteriyor.
| Sıra | Kitap | Kitap olarak ilk baskı |
|---|---|---|
| 7 | A Fighting Man of Mars | 1931 |
| 8 | Swords of Mars | 1936 |
| 9 | Synthetic Men of Mars | 1940 |
| 10 | Llana of Gathol | 1948 |
| 11 | John Carter of Mars | 1964 |
Kısacası, John Carter of Mars Barsoom'un bilinen çöl şehirlerinden Jüpiter'e uzanan, ama yarım kalmış bir kapanış. Serinin hayranları için bir tamamlayıcı; bilimkurgunun tarihini merak edenler için ise Mars'tan Jüpiter'e uzanan eski bir "gezegen macerası" örneği.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
The Moon Maid (Edgar Rice Burroughs): konusu, Ay bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Pirates of Venus (Edgar Rice Burroughs): konusu, Venüs bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Llana of Gathol (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Synthetic Men of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Swords of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
A Fighting Man of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, Mars uyduları ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
























