Ray Bradbury

Ray Bradbury kimdir?

Ray Douglas Bradbury (22 Ağustos 1920 – 5 Haziran 2012), Amerikalı yazar ve senaristtir. 20. yüzyılın en çok okunan Amerikan yazarlarından biridir ve fantastik, bilimkurgu, korku, polisiye ve gerçekçi edebiyat gibi pek çok türde eser verdi. En çok, kitapların yakıldığı bir geleceği anlatan Fahrenheit 451 (1953) romanı ile Mars'a yerleşen insanların öykülerini bir araya getiren Mars Yıllıkları (1950) kitabıyla tanınır. The New York Times onu modern bilimkurguyu edebiyatın ana akımına taşıyan en önemli yazar olarak niteledi. Mars'a indirilen Curiosity gezgininin iniş noktası bugün onun adını taşır.

Hayatı

Bradbury, 22 Ağustos 1920'de Illinois eyaletindeki Waukegan'da doğdu. Annesi İsveç'ten göç etmişti, babası elektrik ve telefon hatlarında çalışan bir teknisyendi. Çocukluğunun geçtiği 1920'lerin Waukegan'ı, ileride öykülerindeki hayalî "Green Town" kasabasına dönüştü. Aile 1934'te Los Angeles'a yerleşti. Gençliğinde Waukegan'daki Carnegie Kütüphanesi'nde H. G. Wells, Jules Verne ve Edgar Allan Poe okudu; Edgar Rice Burroughs'un Mars'ta geçen John Carter dizisine öylesine hayran kaldı ki on iki yaşında kendi devam kitabını yazdı. Sonradan bilimkurgudaki başlıca ilham kaynakları olarak Jules Verne ile H. G. Wells'i gösterdi.

1936'da Los Angeles Bilimkurgu Derneği'nin toplantılarına katılmaya başladı; orada Robert A. Heinlein gibi yazarlarla tanıştı. Büyük Buhran yıllarında üniversiteye gidecek parası yoktu; liseden sonra gazete satarak geçindi ve on yıl boyunca haftada üç gün kütüphaneye giderek kendi kendini yetiştirdi. "Kütüphaneler beni büyüttü" demesi bu yüzdendir. İlk öyküsü 1938'de bir hayran dergisinde çıktı; ilk ücretli öyküsü "Pendulum" 1941'de yayımlandı. İlk öykü kitabı Dark Carnival 1947'de Arkham House'tan çıktı. Aynı yıl Marguerite McClure ile evlendi; çiftin dört kızı oldu. Hiç ehliyet almadı; toplu taşıma ya da bisiklet kullandı.

1999'da geçirdiği felç onu kısmen tekerlekli sandalyeye bağımlı bıraktı, ama yazmayı bırakmadı. 5 Haziran 2012'de, uzun bir hastalığın ardından 91 yaşında Los Angeles'ta öldü. Kişisel kütüphanesini, çocukluğunda kitaplarla tanıştığı Waukegan Halk Kütüphanesi'ne bıraktı.

Uzay ve bilimkurgu eserleri

Bradbury'nin en ünlü uzay eseri Mars Yıllıkları'dır. Kitap, 1949'da Doubleday yayınevinin editörü Walter Bradbury'nin, elindeki öyküleri birbirine bağlayarak kitap hâline getirmesini önermesiyle doğdu. 4 Mayıs 1950'de yayımlanan eser, daha önce yayımlanmış öyküleri yeni ara bölümlerle birleştirir. İlk bölümde Amerikalı kâşifler yerli Marslılarla karşılaşır ve Marslılar, insanların farkında olmadan taşıdığı su çiçeği yüzünden neredeyse yok olur. İkinci bölümde Mars'a yerleşen insanlar orada Amerikan toplumunu yeniden kurmaya çalışır, ama Dünya'da çıkan nükleer savaş yerleşimcilerin çoğunu geri döndürür. Son bölümde Dünya'nın yıkımından kaçanlar Mars'ı yeni yurtları yapar. Kitap militarizmi, sansürü ve teknolojiye körü körüne bağlılığı eleştirir. Kitap 1980'de NBC'de Rock Hudson'ın oynadığı üç bölümlük bir mini diziye uyarlandı.

1951'de çıkan The Illustrated Man (Resimli Adam) öykü kitabı da uzayla doludur. "Kaleidoscope" öyküsünde gemileri parçalanan astronotlar boşlukta birbirinden uzaklaşarak sürüklenir; "The Rocket Man"de bir baba Dünya'daki ailesi ile uzaya duyduğu özlem arasında bölünür; "The Long Rain"de Venüs'e düşen astronotlar hiç dinmeyen yağmurdan sığınak arar; "The Fire Balloons"da Mars'a giden rahipler enerjiden oluşan yerli varlıklarla karşılaşır. Kitap 1969'da sinemaya uyarlandı. Bradbury 1962'de gençler için uzay temalı öykülerini R Is for Rocket adıyla derledi; bu kitabın ardından S Is for Space geldi.

Fahrenheit 451 ise ilk olarak Şubat 1951'de Galaxy dergisinde çıkan "The Fireman" öyküsünden genişletildi. Kitap adını, Los Angeles itfaiye şefinin yazara söylediği, kâğıdın tutuşma sıcaklığı olan 451 Fahrenheit dereceden alır. Bradbury romanı, Kaliforniya Üniversitesi'nin (UCLA) kütüphanesinde saatle kiralanan bir daktiloda yazdı. Roman 1966'da François Truffaut tarafından sinemaya uyarlandı ve bugün sansür ile distopya (kötü gelecek) tartışmalarının temel metinlerinden biridir.

Bradbury sinema için de yazdı. 1953 yapımı It Came from Outer Space filmi, onun "Atomic Monster" adlı film taslağından geliştirildi. John Huston'ın Moby Dick (1956) uyarlamasının senaryosunu yazdı. 1985-1992 yılları arasında sunduğu The Ray Bradbury Theater dizisi için 65 öyküsünü televizyona uyarladı. Toplamda 27'den fazla roman ve öykü kitabı ile yaklaşık 600 öykü yazdı; kitapları 36'dan fazla dilde sekiz milyonu aşkın sattı.

Bilimle ilişkisi

Bradbury'nin bilimle ilişkisi ilginç bir çelişki taşır. Kendisi bilimin yazılarında "ikincil" olduğunu, bilimsel gelişmelerden çok toplumsal eleştiri ve alegori (simgesel anlatım) aracı olarak yararlandığını söylerdi. Hatta Mars Yıllıkları'nın bilimkurgu değil fantastik bir eser, bir tür modern mit olduğunu, yazdığı tek bilimkurgu kitabının Fahrenheit 451 olduğunu savunurdu. Kitaptaki Mars'ın soluk alınabilir havası ve kanalları, bugünkü Mars bilgisiyle uyuşmaz.

Buna rağmen gezegen bilimcileri ve uzay mühendislerinden oluşan bir kuşağın hayal gücünü besledi. 12 Kasım 1971'de, Mariner 9 uzay aracının Mars yörüngesine girmesinden kısa süre önce Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nde (Caltech) düzenlenen "Mars and the Mind of Man" (Mars ve İnsan Zihni) panelinde Bradbury; Carl Sagan, Arthur C. Clarke, gezegen bilimci Bruce Murray ve The New York Times'ın bilim editörü Walter Sullivan ile aynı masada oturdu. Panelin konuşmaları, Mariner 9'un gönderdiği ilk fotoğraflarla birlikte 1973'te kitap olarak yayımlandı. Mars'ın keşif tarihini Mars'ın keşfi sayfamızda ayrıntılı bulabilirsiniz.

Bradbury uzay çağının kamuya anlatılmasında da rol aldı: 1964 New York Dünya Fuarı'ndaki ABD Pavyonu'na danışmanlık yaptı ve Walt Disney World'deki Epcot parkının Spaceship Earth (Dünya Uzay Gemisi) adlı küresel yapısındaki ilk sergi üzerinde çalıştı. Yakın dostu olan Uzay Yolu'nun yaratıcısı Gene Roddenberry, ondan dizi için yazmasını istediğinde, başkalarının fikirlerini uyarlama yeteneği olmadığını söyleyerek geri çevirdi. The Washington Post ölümünün ardından, Fahrenheit 451'de kulak içi kulaklıklara benzeyen cihazlar gibi daha sonra gerçeğe dönüşen teknolojileri önceden hayal ettiğine dikkat çekti.

Ödülleri ve onurları

• 1977: Dünya Fantastik Edebiyat Ödülü, Yaşam Boyu Başarı
• 1980: Gandalf Fantastik Edebiyat Büyük Ustası
• 1989: Amerika Bilimkurgu Yazarları Derneği'nin 10. Büyük Ustası (Grand Master) ve Bram Stoker Yaşam Boyu Başarı Ödülü
• 1994: The Halloween Tree senaryosuyla Emmy Ödülü
• 1999: Bilimkurgu ve Fantastik Edebiyat Şöhretler Müzesi
• 2000: Ulusal Kitap Vakfı'nın Amerikan Edebiyatına Seçkin Katkı Madalyası
• 2002: Hollywood Şöhretler Kaldırımı'nda yıldız
• 2004: ABD Ulusal Sanat Madalyası; Fahrenheit 451 ile geriye dönük Retro Hugo ödülü
• 2007: Pulitzer jürisinden özel atıf ve Fransa'nın Sanat ve Edebiyat Nişanı (Commandeur)

Uzay araştırmaları da onu birkaç kez andı. Apollo 15 astronotları 1971'de Ay'da bir çarpma kraterine, Bradbury'nin 1957 tarihli Dandelion Wine (Karahindiba Şarabı) romanından esinlenerek "Dandelion" adını verdi. 1992'de keşfedilen 9766 numaralı asteroit "Bradbury" olarak adlandırıldı. En anlamlı onur ise ölümünden iki ay sonra geldi: NASA, Ağustos 2012'de Mars'a inen Curiosity gezgininin iniş noktasına "Bradbury Landing" (Bradbury İnişi) adını verdi. Gezgin ilk sürüşünü, yazarın 92. doğum günü olacak 22 Ağustos 2012'de yaptı. NASA'nın program bilimcisi Michael Meyer, aralarında kendisinin de bulunduğu milyonlarca okurun Bradbury'nin öyküleri sayesinde Mars'ta yaşam olasılığını hayal etmeye başladığını söyledi.

Kitapları

• Mars Yıllıkları (Ray Bradbury): konusu, gerçek Mars bilimi ve okuma rehberi (1950)

Etkisi

Bradbury'nin etkisi edebiyatın çok ötesine uzandı. Ölümünün ardından ABD Başkanı Barack Obama, onun hikâye anlatıcılığının kültürü yeniden biçimlendirdiğini söyledi. Steven Spielberg, Bradbury'yi bilimkurgu kariyerinin ilham perisi olarak andı; Stephen King, Margaret Atwood ve Neil Gaiman gibi yazarlar onun kendi okuma hayatlarındaki yerini anlattı. Kitapları dünyanın dört bir yanında okul müfredatlarında yer alır. Bradbury'nin mirası, bilimkurguyu salt teknoloji tahmini olarak değil, insanın yalnızlığını, özlemini ve korkularını anlatmanın bir yolu olarak görmesidir. Onun Mars'ı gerçeğe uymasa da, gerçek Mars'a giden araçların yolunu açan hayal gücünün bir parçası oldu.