Barsoom serisi okuma sırası (Edgar Rice Burroughs): 11 kitap ve nereden başlanır

Edgar Rice Burroughs'un Barsoom (ya da "John Carter of Mars") serisi, 1912'de A Princess of Mars ile başlayıp 1964'te yayımlanan John Carter of Mars ile biten 11 kitaptan oluşur. Kitaplar, Burroughs'un Mars'a verdiği ad olan Barsoom'da geçer. Bu sayfa kitapların hangi sırayla yayımlandığını, hangisinin kimi anlattığını ve yeni başlayan biri için en doğru yolu özetliyor.

Kaç kitap var?

Seri, Burroughs'un kaleminden çıkan 11 romandan oluşur. Birçoğu önce bir dergide tefrika edildi, sonra kitaplaştırıldı. İlk kitap 1912'de dergide çıktı, ancak kitap olarak 1917'de basıldı; son kitap ise 1964'te, yazarın ölümünden on dört yıl sonra, iki kısa romandan oluşan bir cilt olarak çıktı. Bazı kitaplar doğrudan John Carter'ı anlatır, bazıları ise onun ailesinden ya da Barsoom'un başka yerlerinden gelen kahramanlara döner. Bu yüzden seri, tek bir uzun hikâyeden çok, aynı evrende geçen birbirine bağlı maceralar toplamıdır.

Burroughs'un kendi 11 kitabının dışında, sonradan Barsoom'da geçen çizgi romanlar da yayımlandı; örneğin Warlord of Mars: Dejah Thoris (2011) ile Dejah Thoris and the White Apes of Mars (2012-2015). Bunlar Burroughs'un yazdığı kitapların parçası değil, evrenin sonradan genişletilmiş hâlidir.

Yayın sırası

Aşağıdaki tabloda her kitabın dergi tefrikası ve kitap olarak ilk çıkışı verilmiştir.

Sıra	Kitap	Dergide	Kitap olarak	Ana kahraman
1	A Princess of Mars	Şubat-Temmuz 1912	Ekim 1917	John Carter
2	The Gods of Mars	Ocak-Mayıs 1913	Eylül 1918	John Carter
3	The Warlord of Mars	Aralık 1913-Mart 1914	Eylül 1919	John Carter
4	Thuvia, Maid of Mars	Nisan 1916	Ekim 1920	Carthoris
5	The Chessmen of Mars	Şubat-Mart 1922	Kasım 1922	Tara of Helium ve Gahan of Gathol
6	The Master Mind of Mars	15 Temmuz 1927	Mart 1928	Ulysses Paxton
7	A Fighting Man of Mars	Nisan-Eylül 1930	Mayıs 1931	Tan Hadron
8	Swords of Mars	Kasım 1934-Nisan 1935	Şubat 1936	John Carter
9	Synthetic Men of Mars	Ocak-Şubat 1939	Mart 1940	Vor Daj
10	Llana of Gathol	Mart-Ekim 1941	Mart 1948	Llana of Gathol
11	John Carter of Mars	(iki kısa roman)	Temmuz 1964	John Carter

İlk üç kitap John Carter'ın Mars'taki hayatını sürdürür; dördüncü kitapta ise sahne Carter'ın oğluna geçer. Kitapların büyük bölümü birbirinden bağımsız okunabilir, ancak Barsoom'un halkları ve temel kuralları ilk kitapta tanıtıldığı için yayın sırasını izlemek en rahat yoldur.

Evren içindeki sıra

Serinin evren içi sırası, kitapların çıkış sırasıyla büyük ölçüde aynıdır: 1'den 11'e kadar giden bir çizgi izlenir. Yani Barsoom serisinde "önce şunu oku, sonra bunu" diye iki ayrı liste kurmak gerekmez; yayın sırası aynı zamanda hikâyenin akış sırasıdır. Evren içi sıranın değiştiği tek yer, sonradan yazılan çizgi romanlardır. Örneğin Warlord of Mars: Fall of Barsoom adlı çizgi roman, A Princess of Mars'tan 100.000 yıl önce geçer; Warlord of Mars: Dejah Thoris ise 400 yıl önceyi anlatır. Bunlar Burroughs'un değil, sonraki çizgi roman yazarlarının eseridir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Seri, A Princess of Mars'ta Konfedere eski askeri John Carter'ın Mars'a gizemli biçimde taşınmasıyla başlar. Düşük kütleçekimi onu eşsiz güçlü kılar; savaşçı yeşil Marslılar arasında yükselir, kızıl Marslı kent Helyum'un prensesi Dejah Thoris'i kurtarır ve gezegenin havasını üreten tesisi kurtararak Dünya'ya geri dönmüş olarak uyanır.

İkinci kitap The Gods of Mars'ta Carter yeniden Mars'a döner ve Barsoom'daki "ölüm sonrası" inancının, rahiplerin hacıları sömürdüğü bir aldatmaca olduğunu keşfeder. Üçüncü kitap The Warlord of Mars, karısını kurtarma mücadelesini ve gezegenin kutup bölgelerinde gizlenmiş uygarlıkları anlatır; ilk üç kitap bu yüzden tek bir büyük hikâye gibi okunabilir.

Sonraki kitaplarda ağırlık yeni kahramanlara kayar. Thuvia, Maid of Mars'ta Carter'ın oğlu Carthoris kaçırılan prenses Thuvia'nın peşine düşer; The Chessmen of Mars'ta Carter'ın kızı Tara of Helium, satranç benzeri bir oyunun çevresinde şekillenen topluluklara karışır ve Gahan of Gathol ile tanışır. The Master Mind of Mars'ta I. Dünya Savaşı askeri Ulysses Paxton Mars'ta uyanır ve çılgın bilim insanı Ras Thavas'ın organ nakli deneylerine yardım eder. A Fighting Man of Mars'ta genç kızıl Marslı donanma subayı Tan Hadron, siyasi entrika ve savaş içinde yol alır. Swords of Mars'ta Carter yeniden merkeze döner. Synthetic Men of Mars'ta Vor Daj, yapay (sentetik) insanların yer aldığı bir maceraya sürüklenir. Llana of Gathol, Carter'ın torunu Llana'nın birbirine bağlı kısa maceralarını toplar; John Carter of Mars ise Carter'ın yer aldığı iki kısa romanı bir araya getirir.

Seri boyunca ortak tema, kurumakta olan bir gezegende kahramanlık, sadakat ve uygarlıklar arası savaştır. Kitaplar birbirine bağlı olsa da çoğu, tek başına bir macera olarak da tamamlanır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Burroughs, 1 Eylül 1875'te Chicago'da doğdu ve 19 Mart 1950'de Kaliforniya'nın Encino kentinde öldü. Yazarlığa 36 yaş civarında, pulp dergileri okuyup "ben de bu kadar eğlenceli hikâye yazabilirim" diye düşünerek başladı. İlk hikâyesi Under the Moons of Mars, 1912'de The All-Story dergisinde yayımlandı ve ona 400 dolar kazandırdı; aynı yıl Tarzan of the Apes da çıktı. Tarzan ünlü olunca 1923'te kendi yayınevi Edgar Rice Burroughs, Inc.'i kurdu; 1919'da satın aldığı Kaliforniya çiftliğine Tarzana adını verdi.

Serinin yayın süresi yarım yüzyıldan uzundur: ilk tefrika 1912'de çıktı, son cilt 1964'te. Bu süre içinde Mars hakkındaki bilgi de büyük ölçüde değişti, ama Burroughs Barsoom'unu hiçbir zaman gerçek Mars'a göre güncellemedi.

Kitaplardaki bilim

Barsoom, 19. yüzyıl sonu astronomisinin hayalidir. Giovanni Schiaparelli'nin 1877'de Mars'ta gördüğü çizgi biçimli oluşumlar, "canali" sözcüğünün "canals" (kanallar) diye çevrilmesiyle yapay su yollarına dönüştü; Percival Lowell 1895'te Mars adlı kitapta bu kanalları kurumakta olan bir gezegende sulama yapan akıllı bir uygarlığa bağladı. Burroughs'un kurak, ölmekte olan Barsoom'u bu hayalin romanıdır. Gezegenin sulaması, ince hava, kutuplardaki buz ve çöl kentler, Lowell'in çizdiği tablonun edebî izdüşümüdür.

Gerçek ise 1965'te Mariner 4 uzay aracının yakın çekimleriyle ortaya çıktı: Mars yüzeyi kraterliydi, kanal yoktu. Gerçek Mars'ta yüzey çekimi Dünya'nınkinin yaklaşık 0,379 katıdır ve hava basıncı 0,636 kPa kadardır; yani seride kahramanın uzay giysisiz yürümesi bilimsel olarak mümkün değildir. Buna karşın serinin "gezegenin havasını yapay olarak üreten tesis" fikri, bugünkü terraforming tartışmalarını önceler. Mars'ın gerçek tarihi için Mars, Mars'ın yüzeyi ve Mars'ın keşfi sayfalarına bakılabilir.

Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları

Seri büyük edebiyat ödülleri almadı, ama bilimkurgu kuşakları üzerindeki etkisi büyüktür. Carl Sagan bu kitapları çocukken okuduğunu ve etkisinin yetişkinliğinde de sürdüğünü anlattı; 1978'de New York Times'ta "Growing up with Science Fiction" başlıklı yazısında Burroughs'tan söz etti. Ray Bradbury ve Arthur C. Clarke da serinin esin verdiği yazarlar arasında anılır; Robert A. Heinlein'ın Glory Road ve The Number of the Beast romanları Barsoom'a doğrudan gönderme yapar. James Cameron da Burroughs'u Avatar'ın başlıca esin kaynaklarından biri olarak gösterdi. Mars'ta Burroughs adlı bir krater de vardır.

Filmde ilk kitap ağırlıktadır: 2009'da The Asylum'un doğrudan DVD'ye çıkan Princess of Mars filmi, 2012'de ise Disney'in John Carter: İki Dünya Arasında filmi. Andrew Stanton'ın yönettiği film yaklaşık 263,7 milyon dolara mal oldu, dünya çapında 284,1 milyon dolar hasılat yaptı ve Disney yaklaşık 200 milyon dolarlık bir değer düşüklüğü bildirdi; devam filmi projeleri bu yüzden rafa kalktı.

Nereden başlanır?

• Başlangıç: Önce A Princess of Mars. Barsoom'un halklarını, kurallarını ve ana kahramanları tanıtır; ücretsiz okunabilir.
• Devam: The Gods of Mars ve The Warlord of Mars ile ilk üçlüyü bitirin; hikâye bu üç kitapta bütünlüğünü bulur.
• Sonra: Ruh hâline göre seçin. Carter'ın ailesinden bir kahramanı seviyorsanız Thuvia, Maid of Mars ya da The Chessmen of Mars; daha farklı bir atmosfer arıyorsanız The Master Mind of Mars.
• Zamanınız kısıtlıysa: İlk kitapta durmak da meşrudur; hikâye kendi içinde tamamlanır.

Film seven biri için John Carter iyi bir giriş kapısıdır. Mars temalı başka klasikler için Mars Yıllıkları, Dünyalar Savaşı ve Kızıl Mars sayfalarına bakabilirsiniz.