Edgar Rice Burroughs

Edgar Rice Burroughs kimdir?

Edgar Rice Burroughs (1 Eylül 1875 – 19 Mart 1950), macera, bilimkurgu ve fantastik türlerde çok sayıda eser veren Amerikalı yazardır. En çok iki karakteriyle tanınır: kendisinin yazdığı 24 kitapta görünen Tarzan ve 11 kitaplık Mars dizisinin kahramanı John Carter. Uzay edebiyatı açısından önemi, 1912'de dergide başlayan ve kitap olarak A Princess of Mars (Mars Prensesi) adıyla çıkan Barsoom dizisinden gelir: Bu dizi, kahramanın başka bir gezegende kılıç ve macera dolu bir hayat sürdüğü "gezegen romansı" türünün en bilinen örneği oldu. Burroughs ayrıca Venüs'te geçen Amtor dizisini, içi boş bir Dünya'yı anlatan Pellucidar romanlarını ve Caspak üçlemesini yazdı.

Hayatı: başarısız denemelerden kalem başına

Burroughs 1 Eylül 1875'te Chicago'da, iş insanı ve İç Savaş gazisi George Tyler Burroughs'un dördüncü oğlu olarak doğdu. Andover'daki Phillips Akademisi'nde ve ardından Michigan Askerî Akademisi'nde okudu, 1895'te mezun oldu. West Point'in giriş sınavını geçemeyince Arizona'daki Fort Grant'te 7. Süvari Alayı'na er olarak yazıldı; ancak kalp sorunu teşhis edilince 1897'de terhis edildi.

Sonraki yıllar bir dizi başarısız işle geçti: Idaho'da kovboyluk, babasının Chicago'daki pil fabrikası, ağabeylerinin Idaho'daki altın madeninde yönetici olarak çalışma, Salt Lake City'de demiryolu memurluğu. Ocak 1900'de çocukluk aşkı Emma Hulbert'le evlendi. 1911'de, 36 yaşında ve kalemtıraş toptancılığı yaparak geçinirken boş saatlerinde ucuz macera dergileri (pulp) okumaya başladı. Sonradan anlattığına göre okuduğu öykülerin çoğunu kötü buldu ve en az onlar kadar eğlenceli öyküler yazabileceğine karar verdi.

Barsoom: Burroughs'un Mars'ı

Burroughs'un ilk yayımlanan öyküsü Under the Moons of Mars, itibarını korumak için kullandığı "Norman Bean" takma adıyla, Şubat-Temmuz 1912 arasında The All-Story dergisinde tefrika edildi ve ona 400 dolar kazandırdı. Hikâye Chicago'daki A. C. McClurg yayınevi tarafından 1917'de A Princess of Mars adıyla kitaplaştırıldı. Kahramanı John Carter, İç Savaş'tan sonra Arizona'da altın arayan eski bir Konfederasyon subayıdır; gizemli bir biçimde Mars'a taşınır ve orada daha zayıf çekim ile daha düşük hava basıncı sayesinde olağanüstü güçlü ve çevik olduğunu fark eder. Yeşil tenli, dört kollu Tharklar arasında yükselir ve Helium prensesi Dejah Thoris'i kurtarır.

Dizi The Gods of Mars (1913), The Warlord of Mars (1914), Thuvia, Maid of Mars (1916), The Chessmen of Mars (1922), Swords of Mars (1936) ve Synthetic Men of Mars (1939) gibi kitaplarla sürdü; son halka John Carter of Mars ölümünden sonra, 1964'te çıktı. Diziyi 2012'de Disney, John Carter: İki Dünya Arasında adıyla sinemaya uyarladı.

Burroughs'un başka gezegenleri de vardı. Venüs dizisi (Pirates of Venus, Lost on Venus ve Carson of Venus; dergi tefrikaları 1932, 1933 ve 1938) uzay yolcusu Carson Napier'in maceralarını anlatır. Gerçek Venüs'ün yüzeyinin kurşunu eritecek kadar sıcak olduğu düşünülürse, bu ormanlık "Amtor" bugün tamamen hayal ürünüdür. The Moon Maid (1923-1925 tefrikaları) Ay'ın içi boş iç kısmındaki bir uygarlığı ve geleceğin bir Dünya istilasını, Beyond the Farthest Star (1942) ise yazarın yıldızlar arasında geçen tek denemesini anlatır.

Bilimle ilişkisi: Lowell'ın ölmekte olan Mars'ı

Barsoom bir kaçış edebiyatıdır ve Burroughs onu hiçbir zaman bilimsel bir öngörü olarak sunmadı. Ama Mars'ı, döneminin astronomi tartışmalarından, özellikle Percival Lowell'ın görüşlerinden ödünç aldı. Lowell, Mars'ı bir zamanlar Dünya'ya benzeyen ama yaşlandıkça kuruyan bir gezegen olarak görüyordu. Giovanni Schiaparelli 1877'de gezegenin yüzeyinde çizgiler gördüğünü bildirmiş, bunlara İtalyanca "canali" (oluk, kanal) demişti; Lowell bu çizgileri akıllı bir ırkın yaptığı dev sulama kanalları olarak yorumladı. Burroughs'un Barsoom'unda da okyanuslar çoktan kurumuştur, kıt su dünya çapında bir kanal ağıyla dağıtılır ve incelen atmosfer yapay bir "atmosfer fabrikası" sayesinde ayakta tutulur.

Bugün kanalların bir göz yanılsaması olduğunu biliyoruz; uzay araçlarının yakın gözlemleri böyle yapılar olmadığını gösterdi (ayrıntısı Mars'ın keşfi sayfasında). Yine de Barsoom'un bazı çizgileri gerçeğe yakındır: Mars gerçekten kuru, atmosferi ince ve geçmişte suyun bugünkünden çok daha bol olduğu bir gezegendir (bkz. Mars'ta su). Küçük bir sayı hatası da ünlüdür: Burroughs Mars yılını 687 Mars günü olarak verir. Oysa 687, Dünya günü cinsinden yörünge süresidir; NASA'ya göre bu, yaklaşık 669,6 Mars gününe (sol) karşılık gelir. Gezegenin gerçek özellikleri için Mars sayfamıza bakabilirsiniz.

Tarzan ve iş insanı Burroughs

Burroughs Mars öyküsünün tefrikası biterken iki roman daha bitirmişti; biri, Ekim 1912'de yayımlanmaya başlayan Tarzan of the Apes'tı (Maymunların Tarzanı). Tarzan anında bir kültür olgusuna dönüştü. Burroughs, uzmanların uyarılarına rağmen karakteri gazete çizgi romanından filme ve ürünlere kadar her alanda değerlendirdi ve haklı çıktı. 1919'da Los Angeles'ın kuzeyinde satın aldığı çiftliğe "Tarzana" adını verdi; çevresinde gelişen yerleşim 1927'de bu adı resmen benimsedi ve bugün Los Angeles'ın bir semtidir. 1923'te kendi şirketi Edgar Rice Burroughs, Inc.'i kurdu ve 1930'larda kitaplarını kendisi basmaya başladı.

İkinci Dünya Savaşı başladığında 60'lı yaşlarındaki Burroughs, Japonların Pearl Harbor'a saldırısı sırasında Honolulu'daydı; savaş muhabiri olmak için başvurdu ve savaşın en yaşlı Amerikalı muhabirlerinden biri oldu. Savaştan sonra Kaliforniya'daki Encino'ya döndü ve 19 Mart 1950'de, 74 yaşında, kalp krizinden öldü. Ardında 80'e yakın roman bıraktı. Öldüğünde filmlerden en çok kazanan yazar olduğu düşünülüyordu; yalnız 27 Tarzan filminden 2 milyon doları aşan telif almıştı.

Ödülleri ve onurları

• Bilimkurgu ve Fantastik Onur Listesi (Science Fiction and Fantasy Hall of Fame), 2003
• Mars'ta bir krater onun adını taşır: güney yarıkürede, yaklaşık 72,5° güney enleminde bulunan 104 kilometre çapındaki Burroughs krateri. Adlandırmanın gerekçesi, kurgusunun gerçek Mars keşfine ilham vermesidir. Kraterdeki bir buz birikintisi, Mars'ın yakın geçmişteki ikliminin gezegenin yörüngesi ve eksen eğikliğindeki değişimlerden etkilendiğine dair güçlü bir kanıt sunar.

Etkisi ve eleştiriler

Barsoom kitapları 20. yüzyılın bilimkurgu yazarlarını ve uzay bilimcilerini derinden etkiledi. Mars Yıllıkları'nın yazarı Ray Bradbury bu kitaplara hayrandı ve ölmekte olan bir Mars fikrini kendi romanında yeniden kullandı; bir söyleşisinde Burroughs'u, bir kuşağa romantizm ve macera vererek onları büyük işlere yönelttiği için dünya tarihinin belki de en etkili yazarı diye nitelemişti. Arthur C. Clarke da gençliğinde Barsoom'dan esinlenenler arasındadır; Robert A. Heinlein de bu diziden ilham alan kurgular yazdı. Carl Sagan kitapları çocukken okudu ve yetişkinliğinde de etkisinden kurtulmadı; Burroughs'un hayal ettiği Mars haritası yirmi yıl boyunca Cornell Üniversitesi'ndeki ofisinin önündeki koridorda asılı durdu. Barsoom'un hayranları arasında astronot Terry Wilcutt ve primatolog Jane Goodall da vardır.

Sinemadaki izleri de belirgindir. James Cameron, Avatar (2009) üzerinde John Carter kitaplarının etkisinden söz etti. George Lucas'ın Star Wars filmleri, Burroughs'tan etkilenmiş Flash Gordon'dan beslendi. Pellucidar dizisinin ilk kitabı 1976'da At the Earth's Core, Caspak üçlemesi de 1975 ve 1977'de iki filme uyarlandı.

Burroughs'un mirası tartışmasız değildir. Hem kurgusunda hem kurgu dışı yazılarında öjeniği (insan soyunu "seçilim"le iyileştirme düşüncesi) ve bilimsel ırkçılığı açıkça savundu. Tarzan'ın İngiliz soyluların çocuğu olarak "doğuştan üstün" çizilmesi ve Afrikalıların aşağı gösterilmesi bu görüşleri yansıtır; Lost on Venus'ta zorla kısırlaştırmanın uygulandığı bir ütopya anlatılır. Eleştirmenler bu fikirlerin dönemin yaygın görüşleri olduğunu not etmekle birlikte, Burroughs'un okunmasında bu yönün de göz önünde tutulması gerektiğini vurgular. Edebî açıdan da tartışmalıdır: Barsoom bilimsel olarak tutarsız bulunur ve John Carter Mars'a teknolojiyle değil adeta büyüyle gider. Yine de Mars'ı genç okurların zihninde bir macera diyarına dönüştüren ve böylece bazılarını gerçek gezegeni keşfetmeye yönelten yazarlar arasında Burroughs'un yeri özeldir.