Mars'ın yüzeyi: Olympus Mons, Valles Marineris ve kutup başlıkları

Mars, Dünya'nın yarısı büyüklüğünde bir gezegen olmasına karşın Güneş Sistemi'nin en büyük yanardağına ve en büyük kanyon sistemine ev sahipliği yapar. Yüzeyi kırmızı tozla kaplı ovalardan, devasa çarpışma havzalarından ve mevsimlere göre büyüyüp küçülen buz başlıklarından oluşur. Bu sayfa, Mars'ın en dikkat çekici yüzey şekillerini anlatıyor.

İki yüzlü gezegen

Mars'ın yüzeyinin en temel özelliği, kuzey ve güney yarıküreleri arasındaki belirgin farktır. Güney yarıküre, yoğun biçimde kraterlerle kaplı, yüksek ve eski yaylalardan oluşur. Kuzey yarıküre ise daha alçak, daha düz ve daha az kraterlidir; yani yüzeyi daha gençtir. Kuzeydeki geniş düz havza, gezegen yüzeyinin yaklaşık yüzde 40'ını kaplar.

Bu yarıküre ikiliğinin nedeni kesin olarak bilinmiyor. Öne sürülen açıklamalardan biri, Mars'ın erken döneminde kuzey yarıküreye dev bir gök cisminin çarpmasıdır; bazı çalışmalar bu çarpmanın yaklaşık 10.600 × 8.500 kilometrelik bir havza bırakmış olabileceğini öne sürüyor.

Tharsis ve dev yanardağlar

Mars'ın batı yarıküresinde, Tharsis adı verilen geniş ve yüksek bir volkanik bölge bulunur. Burada gezegenin en büyük yanardağları sıralanır. Bu yanardağlar, Hawaii'dekilere benzer biçimde, akışkan lavların uzun süre boyunca üst üste yığılmasıyla oluşmuş geniş ve yayvan kalkan yanardağlardır.

Olympus Mons

Olympus Mons, Mars'ın ve bilinen gezegenlerin en yüksek dağıdır. Yüksekliği farklı ölçütlere göre farklı verilir: çevresindeki ovalardan yaklaşık 21,9 kilometre yükselir, Mars'ın referans yüzeyine göre yüksekliği yaklaşık 21,3 kilometredir ve en alçak ova ile zirvesi arasındaki toplam fark yaklaşık 26 kilometreyi bulur. Bu, deniz seviyesine göre Everest'in yaklaşık iki buçuk katıdır.

Yanardağın genişliği de olağanüstüdür: yaklaşık 600 kilometre çapındaki tabanı yaklaşık 300.000 kilometrekarelik bir alanı, kabaca İtalya büyüklüğünde bir bölgeyi kaplar. Zirvesinde iç içe geçmiş altı kalderadan oluşan, yaklaşık 60 × 80 kilometre boyutlarında ve 3,2 kilometreye varan derinlikte bir çöküntü bulunur. Yanardağın kenarı, yer yer 8 kilometre yüksekliğe ulaşan dik bir yarla çevrilidir.

Olympus Mons, 19. yüzyıl gökbilimcilerince Nix Olympica ("Olimpos'un Karları") adlı parlak bir leke olarak biliniyordu. Gerçekten bir yanardağ olduğu 1971'de Mariner 9'un görüntüleriyle doğrulandı. Yamaçlarındaki bazı lav akıntılarının yaşı 115 milyon yıl ile yalnızca 2 milyon yıl arasında değişiyor; bu da yanardağın jeolojik ölçekte yakın zamana kadar etkin olduğunu gösteriyor.

Valles Marineris: Güneş Sistemi'nin en büyük kanyonu

Ekvatorun hemen güneyinde, doğu-batı yönünde uzanan Valles Marineris, Güneş Sistemi'nin bilinen en büyük kanyon sistemidir. 4.000 kilometreyi aşan uzunluğu, Mars'ın çevresinin neredeyse dörtte birine denk gelir. Genişliği yaklaşık 200 kilometre, derinliği ise yer yer 7 kilometreye ulaşır.

Kanyon, adını 1971-1972'de onu keşfeden Mariner 9 aracından alır; Latince "Mariner Vadileri" anlamına gelir. Batı ucunda, yoğun biçimde kırılmış bloklardan oluşan ve Noctis Labyrinthus (Gece Labirenti) adı verilen karmaşık bir arazi bulunur.

Valles Marineris'in bir nehrin oyduğu bir vadi olmadığı düşünülüyor. En çok kabul gören açıklamaya göre kanyon, Tharsis bölgesinin yükselmesiyle birlikte kabukta açılan dev yarıklarla oluştu; daha sonra erozyon ve yarık duvarlarının çökmesiyle genişledi. Bu süreç, Dünya'daki Doğu Afrika Yarığı'na benzetiliyor.

Hellas ve çarpışma havzaları

Mars'ın güney yarıküresi, büyük çarpışma havzalarıyla doludur. Bunların en büyüğü olan Hellas Planitia, yaklaşık 2.300 kilometre genişliğinde ve 7.000 metre derinliğindedir.

Kutup başlıkları

Mars'ın her iki kutbunda da kalıcı buz başlıkları bulunur: kuzeyde Planum Boreum, güneyde Planum Australe. Bu başlıklar büyük ölçüde su buzundan oluşur. Her kış, atmosferdeki karbondioksitin önemli bir kısmı donarak kutuplarda "kuru buz" katmanları oluşturur ve ilkbaharda yeniden gaza dönüşür. Bu nedenle kutup başlıkları mevsimle birlikte büyüyüp küçülür ve atmosfer basıncı yıl içinde değişir.

• Kuzey başlığı: Yazın yaklaşık 1.000 kilometre çapındadır. Yaklaşık 1,6 milyon kilometreküp buz içerir; bu, Grönland buz örtüsünün yaklaşık 2,85 milyon kilometreküplük hacmiyle kıyaslanabilir bir miktardır. Kalıcı su buzu katmanı 3 kilometreye kadar kalınlaşabilir.
• Güney başlığı: Yaklaşık 350-400 kilometre çapındadır. Su buzunun üzerinde, yaklaşık 8 metre kalınlığında kalıcı bir karbondioksit buzu örtüsü bulunur.

Kuzey başlığını ikiye bölen Chasma Boreale vadisi, yaklaşık 100 kilometre genişliğinde ve 2 kilometreye varan derinliktedir. Her iki kutupta da buz, kalın katmanlar hâlinde birikmiştir. Bu katmanların, Mars'ın eksen eğikliğindeki değişimlerin yol açtığı geçmiş iklim dalgalanmalarını kaydettiği düşünülüyor; tıpkı Dünya'daki buzul karotlarının geçmiş iklimi kaydetmesi gibi.

Örümcekler ve gayzerler

Güney kutbunda ilkbaharda tuhaf bir olay yaşanır. Güneş ışığı yarı saydam karbondioksit buzunun içinden geçerek altındaki zemini ısıtır. Buzun altında biriken gaz, sonunda buzu delip fışkırır ve beraberinde toz taşır. Bu fışkırmalar, yüzeyde örümceği andıran, yaklaşık 500 metre genişliğinde ve 1 metre derinliğinde kanal ağları ile koyu renkli toz yelpazeleri bırakır. Bu yapılar birkaç gün içinde değişebilir.

Toz ve rüzgâr

Mars'ın yüzeyi sürekli olarak rüzgârla biçimlenir. Kum tepeleri, rüzgârla aşınmış kayalar ve toz şeytanları yaygındır; toz şeytanlarının 20 kilometre yüksekliğe ulaştığı gözlendi. Zaman zaman gezegenin tamamını saran küresel toz fırtınaları çıkar. 2018 fırtınası güneş enerjisiyle çalışan Opportunity gezginini durdurdu ve gezgin bir daha uyanmadı.

Kısaca

• Mars'ın güney yarıküresi eski ve kraterli, kuzey yarıküresi alçak ve daha genç ovalardan oluşur.
• Olympus Mons, çevresindeki ovalardan yaklaşık 21,9 km yükselen, yaklaşık 600 km genişliğinde bir kalkan yanardağdır.
• Valles Marineris, 4.000 km'yi aşan uzunluğu ve 7 km'ye varan derinliğiyle Güneş Sistemi'nin en büyük kanyonudur.
• Hellas havzası yaklaşık 2.300 km genişliğinde ve 7 km derinliğindedir.
• Kutup başlıkları büyük ölçüde su buzundan oluşur; kışın üzerlerinde karbondioksit buzu birikir.
• Küresel toz fırtınaları gezegenin tamamını sarabilir.

Kaynaklar: Wikipedia — Olympus Mons, Wikipedia — Valles Marineris, Wikipedia — Martian polar ice caps, Wikipedia — Mars, NASA — Mars: Facts