Mars'ın keşfi: Mariner'den Perseverance'a

Mars, uzay araçlarıyla en çok ziyaret edilen gezegendir. Altmış yılı aşkın sürede yörünge araçları, iniş araçları, gezginler ve hatta bir helikopter Kızıl Gezegen'e gönderildi. Bu yolculuk hiç kolay olmadı: Mars'a gönderilen araçların yaklaşık yüzde 60'ı görevini tamamlayamadan başarısız oldu. Bu sayfa, teleskop çağından günümüze Mars keşfinin hikâyesini anlatıyor.

Teleskop çağı ve "kanallar"

1877'de Mars, Dünya'ya yakın bir konumdayken iki önemli gözlem yapıldı. Asaph Hall, Mars'ın iki uydusu Phobos ve Deimos'u keşfetti. İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli ise Milano'da 22 santimetrelik bir teleskopla Mars yüzeyini haritalarken uzun, düz çizgiler gördüğünü bildirdi ve bunlara İtalyanca "oluk, kanal" anlamına gelen canali adını verdi.

Sözcük İngilizceye yapay su yolları anlamına gelen "canals" olarak çevrildi. Amerikalı Percival Lowell, kurduğu gözlemevinde 1894'ten itibaren Mars'ı inceledi ve Mars (1895), Mars ve Kanalları (1906) ile Yaşam Yurdu Mars (1908) kitaplarında, akıllı Marslıların gezegenlerini sulamak için kanallar kazdığını savundu. Bu fikir, Mars'ın popüler kültürdeki yerini derinden etkiledi.

Kanallar uzun ömürlü olmadı. 1903'te yapılan deneyler, zayıf bir teleskopla bakılan çok sayıda küçük noktanın gözde düz çizgiler gibi birleşebileceğini gösterdi. 1909'da Eugène Antoniadi, Meudon Gözlemevi'nin 83 santimetrelik teleskobuyla Mars'ı gözlemledi ve hiçbir kanal göremedi. Son noktayı 1965'te Mariner 4 koydu.

İlk uzay araçları

• Mariner 4 (1965): 14-15 Temmuz 1965'te Mars'ın yanından geçen ilk başarılı araç oldu. Gönderdiği görüntüler, kanallar yerine kraterlerle kaplı çorak bir yüzey gösterdi ve Mars'ın atmosferinin çok ince olduğunu ortaya koydu.
• Mariner 9 (1971): 14 Kasım 1971'de Mars yörüngesine girerek başka bir gezegenin yörüngesine giren ilk araç oldu. Olympus Mons'un bir yanardağ olduğunu doğruladı, Valles Marineris'i keşfetti ve eski nehir vadilerini ilk kez görüntüledi.
• Mars 3 (1971): Sovyetler Birliği'nin Mars 3 aracı 2 Aralık 1971'de Mars yüzeyine ilk yumuşak inişi yaptı, ancak yalnızca 14,5 saniye sonra iletişim kesildi.

Viking: Mars yüzeyinde yaşam arayışı

NASA'nın Viking programı, her biri bir yörünge aracı ve bir iniş aracından oluşan iki görevdi. Viking 1 20 Ağustos 1975'te, Viking 2 ise 9 Eylül 1975'te fırlatıldı. Viking 1'in iniş aracı 20 Temmuz 1976'da, Viking 2'ninki 3 Eylül 1976'da Mars'a indi.

Viking iniş araçları uzun ömürlü oldu: Viking 1'in iniş aracı Kasım 1982'ye, Viking 2'ninki Nisan 1980'e kadar çalıştı. Yörünge araçları ise yüzeyi ayrıntılı biçimde fotoğraflayarak dev sel kanallarını ve dallanan akarsu ağlarını ortaya koydu.

Viking iniş araçları, Mars toprağında yaşam arayan üç biyoloji deneyi taşıyordu. Deneylerden biri metabolizma belirtisi gibi görünen olumlu bir sonuç verdi; diğer ikisi ise organik molekül bulamadı. Bilim insanlarının çoğu, olumlu sonucun büyük olasılıkla toprağın güçlü oksitleyici kimyasından kaynaklandığı sonucuna vardı. Phoenix iniş aracının 2008'de Mars toprağında perklorat tuzları bulması bu yorumu destekledi, ancak tartışma tamamen kapanmış değil.

Gezginler çağı

Viking'den sonra Mars'a uzun süre başarılı bir iniş yapılmadı. 1990'ların sonunda başlayan yeni dönemde Mars'ı sürekli olarak inceleyen araçlar bulunmaya başladı; 1997'den beri Mars'ta ya da yörüngesinde her zaman en az bir çalışan araç oldu.

• Mars Pathfinder ve Sojourner (1997): 4 Temmuz 1997'de inen Pathfinder, Mars'taki ilk gezgin olan küçük Sojourner'ı taşıyordu.
• Mars Global Surveyor (1997-2006): Gezegeni yörüngeden ayrıntılı biçimde haritaladı.
• Mars Odyssey (2001) ve Mars Express (2003): NASA'nın Odyssey'i ve ESA'nın Mars Express'i yörüngeden yer altındaki buzu ve yüzey bileşimini inceledi. Mars Express'in Beagle 2 iniş aracı kayboldu.
• Spirit ve Opportunity (2004): İkiz gezginler Ocak 2004'te indi. Yalnızca 90 sol çalışmak üzere tasarlanmışlardı. Spirit 2009'da kuma saplandı ve 2010'da iletişim kesildi. Opportunity ise 45,16 kilometre yol aldı; 10 Haziran 2018'de küresel bir toz fırtınası sırasında iletişim kesildi ve görev 13 Şubat 2019'da sona erdi.
• Mars Reconnaissance Orbiter (2006): Yüksek çözünürlüklü kameralarıyla yüzeyi ayrıntılı biçimde görüntüledi.
• Phoenix (2008): 25 Mayıs 2008'de kuzey kutup bölgesine indi ve toprağın hemen altında su buzu buldu.
• Curiosity (2012): 6 Ağustos 2012'de Gale kraterine indi. Gale kraterinin ortasındaki yaklaşık 5,5 kilometre yüksekliğindeki Mount Sharp'ın katmanlarını tırmanarak Mars'ın iklim tarihini inceliyor. 2026 itibarıyla hâlâ çalışıyor ve 36 kilometreyi aşkın yol kat etti.
• MAVEN (2014): Mars atmosferinin üst katmanlarını inceledi; Aralık 2025'te araçla iletişim kesildi.
• Mangalyaan (2014): Hindistan'ın Mars Yörünge Görevi, 24 Eylül 2014'te Mars yörüngesine girdi.
• InSight (2018-2022): 26 Kasım 2018'de indi ve sismometresiyle Mars depremlerini kaydederek gezegenin iç yapısını inceledi.

2021: kalabalık bir yıl

Şubat 2021'de üç farklı ülkenin araçları Mars'a ulaştı:

• Hope (BAE): Birleşik Arap Emirlikleri'nin aracı 9 Şubat 2021'de Mars yörüngesine girdi.
• Perseverance (NASA): 30 Temmuz 2020'de fırlatılan gezgin 18 Şubat 2021'de Jezero kraterine indi.
• Tianwen-1 ve Zhurong (Çin): Çin'in Zhurong gezgini 14 Mayıs 2021'de indi ve 22 Mayıs'ta yüzeye çıktı. Mayıs 2022'de kış uykusuna geçti ve kalıcı olarak devre dışı kaldığı düşünülüyor.

Perseverance

Perseverance, 1.025 kilogramlık kütlesiyle Curiosity'den yaklaşık yüzde 14 daha ağırdır ve bir radyoizotop güç kaynağıyla çalışır. Yedi bilimsel aygıt, 19 kamera ve iki mikrofon taşır. Jezero kraterinin seçilme nedeni, burada 3,4-3,8 milyar yıllık eski bir nehir deltasının bulunmasıdır; böyle bir delta, geçmişteki mikroskobik yaşamın izlerini koruyabilir.

Gezginin başlıca görevlerinden biri, ileride Dünya'ya getirilmek üzere kaya ve toprak örnekleri toplamaktır. Temmuz 2025 itibarıyla 43 örnek tüpünden 33'ü doldurulmuştu; bunlardan 10'u yedek olarak "Three Forks" adlı bir örnek deposuna bırakıldı. Gezgin, Temmuz 2024'te "Cheyava Falls" adlı kayaçta olası bir biyolojik iz taşıyan desenler buldu; bu bulgu Mars'ta su: geçmişi ve bugünü sayfasında ayrıntılı olarak anlatılıyor.

Perseverance'ın taşıdığı MOXIE deneyi, Mars atmosferindeki karbondioksitten oksijen üretmeyi denedi ve toplam 122 gram oksijen üretti. Deney, Mars'ın kendi kaynaklarından yararlanma fikrinin küçük ölçekli bir sınaması oldu.

Ingenuity: başka bir gezegende ilk uçuş

Perseverance, gövdesinin altına bağlı küçük bir helikopter taşıyordu: Ingenuity. Helikopter 19 Nisan 2021'de, Dünya dışında motorlu ve kontrollü uçuş yapan ilk hava aracı oldu. 30 sollük bir teknoloji gösterisi kapsamında yalnızca beş uçuş için planlanmıştı, ama toplam 72 uçuş yaptı. 18 Ocak 2024'teki 72. uçuşun inişinde pervane kanatları kırıldı ve NASA 25 Ocak 2024'te görevin sona erdiğini açıkladı.

Örnekleri Dünya'ya getirmek

Perseverance'ın topladığı örneklerin Dünya'ya getirilmesi, NASA ile ESA'nın ortak Mars Örnek Getirme görevine bırakılmıştı. Ancak NASA, Nisan 2024'te görevin maliyetinin 11 milyar dolara çıktığını ve örneklerin ancak 2040'ta Dünya'ya ulaşabileceğini açıkladı ve farklı bir yaklaşım aramaya başladı. Wikipedia'ya göre bu ortak görev 2026'da iptal edildi. Çin ise kendi örnek getirme görevi Tianwen-3'ü 2028 sonu ile 2029 başı arasındaki fırlatma penceresine planlıyor; örneklerin Temmuz 2031'de Dünya'ya ulaşması hedefleniyor.

Mars'a yönelik diğer yakın dönem görevler arasında Kasım 2025'te fırlatılan NASA'nın ikiz ESCAPADE araçları ve Phobos'tan örnek getirmeyi hedefleyen Japonya'nın MMX görevi bulunuyor.

Kısaca

• Schiaparelli'nin 1877'de tanımladığı "canali", yapay kanallar sanıldı; bunların bir göz yanılsaması olduğu anlaşıldı.
• Mariner 4, 1965'te Mars'ın yanından geçen ilk başarılı araç oldu; Mariner 9 1971'de ilk yörünge aracı oldu.
• Viking iniş araçları 1976'da indi ve Mars toprağında yaşam aradı; sonuçlar hâlâ tartışılıyor.
• Sojourner, Spirit, Opportunity, Curiosity ve Perseverance gezginleri Mars'ın ıslak geçmişini ortaya koydu.
• Ingenuity, 2021'de başka bir gezegende uçan ilk araç oldu ve 72 uçuş yaptı.
• Perseverance'ın topladığı örneklerin Dünya'ya nasıl getirileceği belirsizliğini koruyor.

Kaynaklar: Wikipedia — Exploration of Mars, Wikipedia — Martian canals, Wikipedia — Viking program, Wikipedia — Opportunity (rover), Wikipedia — Curiosity (rover), Wikipedia — Perseverance (rover), Wikipedia — Mars sample-return mission