The Master Mind of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Burroughs'un 1927 tarihli Barsoom romanı, Mars'ta beyin nakli yapan çılgın cerrah Ras Thavas'ı anlatır; kitabın özeti, nakil tıbbı ve Lowell'in Mars'ı.
- Tür
- Roman
- Yazar
- Edgar Rice Burroughs
- İlk yayın yılı
- 1927
- Türkçe baskı
- Mars Dehası — Fihrist Kitap
- Sayfa
- 312
- Ücretsiz ve yasal oku
- www.gutenberg.org/ebooks/69703
The Master Mind of Mars (Türkçede Mars Dehası), Edgar Rice Burroughs'un Barsoom serisinin altıncı romanıdır. Bu kez Mars'a giden kişi John Carter'ın akrabası ya da arkadaşı değil, Ulysses Paxton adında bambaşka bir Dünyalıdır; onu Mars'ta karşılayan ise yaşlı ve çılgın bir bilim insanı olan Ras Thavas, yani başlıktaki "usta akıl"dır. Roman 1927'de Amazing Stories Annual'da yayımlandı, 1928'de A. C. McClurg'dan kitap olarak çıktı. Beyin nakli, beden değiştirme ve bilim insanının ahlaki sorumluluğu gibi konuları pulp macera diliyle işler. Telif süresi dolduğu için bugün ücretsiz okunabilir.
Kitap ne anlatıyor?
Romanın merkezinde, bilgisini kâr için kullanan bir cerrah vardır. Ras Thavas, beyinleri bir bedenden öbürüne aktarma tekniğini mükemmelleştirmiştir ve bunu zengin yaşlı Marslıların genç bedenlere kavuşması için, para karşılığında kullanır. Paxton onun yanında çırak olarak çalışmaya başlar, Marslıların dilini ve yaşamını öğrenir. Kitap boyunca iki soru yan yana yürür: bir kişinin kimliği beyniyle mi bedeniyle mi bağlıdır ve bilim, bedeli başkası ödediğinde kime hizmet eder?
Seri bu kitapla ikinci kez odağını değiştirir. İlk üç kitapta John Carter ve Dejah Thoris öne çıkmış, sonraki kitaplarda çocukları sahneye gelmişti; burada ise anlatı, Carter'la hiçbir akrabalığı olmayan bir kahramana geçer. Bazı eleştirmenler, yayıncıların bu kitaba soğuk bakmasının nedeninin, dinî bağnazlara yönelik hicvi olabileceğini öne sürer. Edebiyat tarihçileri romanı bilimkurgu ile fantezinin karıştığı "science fantasy" türünde sayar.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Ulysses Paxton, Mars'a Carter gibi, kızıl gezegene bakarak ulaşan bir Dünyalıdır. Mars'ta onu yaşlı bilim insanı Ras Thavas alır, ona Barsoom'un yaşam biçimini öğretir ve "Vad Varo" adını verir. Ras Thavas, beyin naklini kusursuzlaştırmış ve bunu paralı yaşlı Marslıların genç bedenlere geçmesi için kullanmaktadır. Kendi çevresine de güvenmediği için, yaşlandığında aynı işlemi kendi üzerinde yapacak bir yardımcı olarak Paxton'ı yetiştirir.
Gelişmeler, Paxton'ın Ras'ın "kurbanlarından" biri olan Valla Dia'ya âşık olmasıyla değişir. Valla Dia'nın bedeni, Phundahl şehir devletinin yaşlı ve çirkin hükümdarı Xaxa'yla değiştirilmiştir. Paxton, Valla Dia'nın gerçek bedenine dönmesini sağlayana kadar Ras Thavas'ı ameliyat etmeyi reddeder. Bunun ardından Valla Dia'nın asıl bedenini bulma ve kimlikleri yerine oturtma arayışı başlar; bu yolculukta Paxton, Ras'ın başka deneylerinden çıkan mağdurlarla da yol arkadaşlığı kurar.
Hikâyenin sonunda Xaxa'nın iktidarı yıkılır, Valla Dia kendi bedenine kavuşur ve Duhor hükümdarı Kor San'ın kızı olduğu ortaya çıkar. Paxton ile Valla Dia evlenir; John Carter da törende yer alır. Ras Thavas'a ise bilgisini başkalarının acısını azaltmak için kullanması koşuluyla yeni bir fırsat tanınır. Anlatıcı Paxton, öyküyü Helium'daki yeni yaşamından kaleme almış gibidir. Ras Thavas ileride Synthetic Men of Mars kitabında yeniden karşımıza çıkar.
Kitabın yapısı basittir: önce bir Dünyalının Mars'a düşüşü, bir bilim insanının yanında çıraklığı ve bir aşk gelir; sonra bu aşkın tetiklediği bir kurtarma arayışı ve kimliklerin yerine oturtulması. Burroughs'un ilgisi, nakil tekniğinin nasıl çalıştığından çok, bir bedene hapsolmuş birinin kim olduğunun sınanmasındadır. Bu yüzden roman, serinin kılıç ve savaş ağırlıklı kitaplarından farklı bir tada sahiptir. Paxton'ın aşkı ile Ras Thavas'ın bencilliği arasındaki gerilim, hikâyeyi önce bir ahlak sınavına, sonra bir mutlu sona taşır.
Serideki yeri
Yayın sırasına göre altıncı kitap olan roman, The Chessmen of Mars (1922) ile A Fighting Man of Mars (1930) arasında yer alır. Paxton, bir sonraki kitapta hikâyeyi aktaran kişi olarak yeniden görünür, ama o kitabın kahramanı değildir. Ras Thavas ise 1939'daki Synthetic Men of Mars romanında ve "John Carter and the Giant of Mars" öyküsünde, vat denilen dev kaplarda yapay insanlar yarattığı yeni bir deneyle geri döner. Dolayısıyla bu kitap, serinin tıp ve biyoloji kolunun başlangıcı sayılabilir.
Yazar ve yazıldığı dönem
Burroughs 1 Eylül 1875'te Chicago'da doğdu, 19 Mart 1950'de Encino'da öldü. 1912'de A Princess of Mars ve Tarzan of the Apes ile okurun karşısına çıktı; yaklaşık seksen roman yazdı. Bu romanı çıkardığı sırada Barsoom'a bir süredir dönmemişti: 1922'de The Chessmen of Mars çıkmış, ondan sonra beş yıl geçmişti.
Kitap yayın dünyasında kolay yer bulmadı. Burroughs bu romanı alışık olduğu, daha iyi ödeyen Munsey dergilerine ve Street & Smith'e yerleştirememişti. Sonunda Hugo Gernsback'e 1.250 dolara sattı; bu, önceki Barsoom kitabının çıktığı Argosy All-Story gibi dergilerin ödediği ücretin yalnızca üçte biriydi. Gernsback romanın son adını seçti ve onu yeni çıkarttığı derginin kapak hikâyesi yaptı. Romanın çalışma adları A Weird Adventure on Mars ve Vad Varo of Barsoom'du.
Kitaptaki bilim
Burroughs'un Mars'ı dönemin astronomi tartışmasından beslenir. Percival Lowell, Schiaparelli'nin 1877'de "canali" diye adlandırdığı çizgileri bir uygarlığın sulama kanalları olarak yorumlamış ve Mars'ı yaşlanan, kuruyan ama hâlâ yaşayan bir dünya olarak resmetmişti. Bu fikir Barsoom'un kuruyan denizlerine, kanallarla birbirine bağlı şehir devletlerine ve yapay olarak yenilenen havasına dönüştü. Gerçekte Mariner 4 aracının 1965'te çektiği görüntüler kraterli, çorak bir yüzey gösterdi; kanallar bir göz yanılsamasıydı. 1903'te Evans ile Maunder, zayıf teleskoplarda noktaların çizgiye benzer biçimde birleşebildiğini deneyle göstermişti. NASA'ya göre Mars'ın atmosferi ince ve çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşur; yüzey basıncı Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 0,6'sıdır. Mars hakkında güncel bilgi için Mars, Mars'ta su ve Mars'ın keşfi sayfalarına bakabilirsiniz.
Romanın asıl bilimsel yanı ise nakil tıbbıdır. Kitaptaki işlem, bir beynin başka bir bedene yerleştirilmesidir; gerçek tıbbın bugünkü bilgisinde buna benzer bir uygulama yoktur. En yakın deneyler baş nakli girişimleridir: Vladimir Demikhov 1954'te bir köpeğin başını ve üst gövdesini başka bir köpeğe nakletti; köpekler genelde birkaç gün, biri 29 gün yaşadı ve nakil reddi nedeniyle öldü. Robert J. White 1970'de maymunlarla dört deney yaptı; nakledilen başın gözleri hareketli nesneyi izleyebildi, çiğneyip yutabildi, ama hayvanlar 6 saat ile 3 gün arasında yaşadı; kan pıhtıları ve bağışıklığı baskılayan yüksek doz ilaçlar ciddi sorun çıkardı. Asıl engel, omurilik ve sinirlerin yeniden bağlanmasıdır: baştan çıkan her sinirin alıcı bedendeki karşılığına bağlanması gerekir ve bu sorun hâlâ araştırmanın erken aşamasındadır. 2017'de Sergio Canavero insan cesetleri üzerinde yaptığı bir provayı duyurdu, ancak yorumcular bunun yalnızca diseksiyonu ve sabitlemeyi sınadığını, yaşayan bir alıcıda hayatta kalma ve işlev kazanmayı göstermediğini belirtti. Bugüne kadar kalıcı bir insan baş nakli başarısı yoktur.
Beynin kendisi de nakil için kolay bir organ değildir: yetişkin insan beyni ortalama 1,2-1,4 kg ağırlığında, vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 2'si kadardır ve yaklaşık 86 milyar nöron içerir; kafa sinirleri ve omurilik yoluyla bedene sıkı biçimde bağlıdır. Kimlik ve hafızanın nasıl korunacağı ise ayrı bir felsefi sorudur; Burroughs bunu bilimsel olarak ele almaz, hikâyesinin itici gücü olarak kullanır.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın bilinen bir ödülü yoktur. Etkisi, Barsoom evreninde Ras Thavas'ın yeniden dönen bir karakter olması ve diğer yazarlara ilham olmasıdır. L. Sprague de Camp, 1995 tarihli "Sir Harold of Zodanga" öyküsünde Harold Shea'ya Barsoom'da rehberlik etmesi için Ras Thavas'ı kullandı. Roman beden değiştirme (body swap) kurgusu arasında sayılır. Gernsback'in dergisinde kapak hikâyesi olarak çıkması da kitabın dönemin bilimkurgu dergi dünyasındaki yerini gösterir. Barsoom'un genel mirası için Barsoom okuma sırası, Dünyalar Savaşı ve Mars Yıllıkları sayfaları iyi bir başlangıçtır.
Uyarlamaları
Romanın bilinen bir sinema ya da dizi uyarlaması yoktur. Serinin film uyarlaması olan John Carter: İki Dünya Arasında, ilk kitap A Princess of Mars'a dayanır ve bu romandaki olayları içermez.
Türkçe baskı ve ücretsiz okuma
Roman Türkçede Mars Dehası (John Carter VI) adıyla Fihrist Kitap'tan, Elisa Kaya çevirisiyle Kasım 2022'de çıktı. İngilizce özgün metin Project Gutenberg'de ücretsiz bulunur; telifi yenilenmediği için ABD'de kamu malıdır. İlk baskı 312 sayfaydı.
Karakterleri
- Ras Thavas kimdir? Barsoom'un beyin nakli yapan dahi cerrahı
- Vad Varo kimdir? Barsoom'a düşen Dünyalı subay Ulysses Paxton
Kimlere uygun, nereden başlanmalı?
Bu kitap, serinin diğerlerine göre en az bağımlı olanlarından biridir: ana kahraman yeni bir Dünyalıdır ve kitap olayları sıfırdan tanıtır. Barsoom'u hiç bilmeyen biri, hikâyeyi doğrudan buradan da okuyabilir; ama Helium'un ve John Carter'ın rolünü tam anlamak için A Princess of Mars ile başlamak daha doğrudur. Beyin nakli, kimlik ve bilim etiği gibi konulara ilgi duyanlar, pulp biçiminin sınırlarını göze alarak bu romandan keyif alabilir. Bir sonraki kitap A Fighting Man of Mars'tır; burada Paxton yeniden anlatıcı olarak görünür. Serinin tamamı için okuma sırası sayfasına bakın.
Yazarın diğer kitaplarıTümü →
The Moon Maid (Edgar Rice Burroughs): konusu, Ay bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Pirates of Venus (Edgar Rice Burroughs): konusu, Venüs bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
John Carter of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsÖykü
Llana of Gathol (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Synthetic Men of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
Swords of Mars (Edgar Rice Burroughs): konusu, bilimi ve okuma rehberiEdgar Rice BurroughsRoman
























