AYAP-1 rehberi: Türkiye'nin ilk Ay aracı, hibrit motoru ve 2027 takvimi

Türkiye'nin ilk derin uzay görevi olarak planlanan AYAP-1, Ekim 2026 itibarıyla fırlatma öncesi son büyük test aşamasında. TÜBİTAK UZAY'ın geliştirdiği Ay Uzay Aracı'nın üretim, montaj ve entegrasyonu tamamlandı; araç 14 Eylül 2026'da Ankara'da kamuoyuna tanıtıldıktan sonra çevresel testler için TUSAŞ bünyesindeki Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'ne (USET) taşındı. Fırlatma 2027'nin ilk yarısına hedefleniyor. Bu rehberde görevin aracını, motorunu, bilimsel yüklerini ve takvimini bir araya getirdik.

Görevin kısa tarihçesi

Ay görevi, 2021'de açıklanan Milli Uzay Programı'nın ilk hedefi olarak sunuldu. Programdaki ilk takvim 2023'te Ay'a sert iniş, 2028'de yumuşak iniş öngörüyordu. TUA'ya göre Türkiye Ay görevini 2022'deki Uluslararası Uzay Kongresi'nde (IAC) uluslararası kamuoyuna duyurdu. Sert iniş hedefi bugün 2027'ye kaymış durumda; bu, ilk takvime göre yaklaşık dört yıllık bir gecikme anlamına geliyor.

Ay Araştırma Programı (AYAP) iki aşamalı kurgulanıyor:

• Birinci aşama (AYAP-1): Yerli uzay aracıyla Ay yörüngesinde bilimsel gözlem ve görev sonunda Ay yüzeyine kontrollü sert iniş
• İkinci aşama: Yumuşak iniş teknolojisinin doğrulanması ve bir gezici araçla Ay yüzeyinde bilimsel çalışmalar. Güncel kaynaklarda bu aşama 2030'ların başına yerleştiriliyor.

Ay Uzay Aracı

Aracın yürütücüsü TÜBİTAK UZAY. Araç, kurumun uydu platform ailesi Tstar'ın derin uzay görevleri için uyarlanmış üyesi olan TstarD-100 platformuna dayanıyor. Kurumun açıkladığı temel bilgiler şöyle:

• Kütle: Yaklaşık 3,5 ton
• Yerlilik: Yüzde 80'in üzerinde; görevde birlikte çalışacak 65 ekipmanın 56'sı yerli olarak geliştirildi
• Yapı: Ana taşıyıcı yapı ve 24 yapısal panel yurt içinde tasarlanıp üretildi
• Yerli sistemlerden bazıları: Uzay aracı yönetim ekipmanı, güç düzenleme ve dağıtım birimleri, S ve X bant haberleşme sistemleri, tepki tekerleri, ataletsel ölçüm birimi, sabit güneş panelleri, video kameralar ve görüntü destekli seyrüsefer sistemi

TÜBİTAK UZAY, uçuş bilgisayarı, haberleşme, güç, ısıl kontrol ve yönelim alanlarında İMECE ile Türksat 6A projelerinde kazanılan deneyimin bu araca aktarıldığını belirtiyor. Kalan dokuz ekipmanın hangi tedarikçilerden sağlandığı ise kurumun açıklamalarında ayrıntılı olarak yer almıyor.

Hibrit itki sistemi

Görevin dikkat çeken unsurlarından biri, Savunma Sanayii Başkanlığı iştiraki olarak 2017'de kurulan DeltaV Uzay Teknolojileri'nin geliştirdiği Hibrit İtki Sistemi (HİS). Hibrit roket motorları, katı haldeki yakıtı ayrı tutulan sıvı ya da gaz haldeki oksitleyiciyle yakar. Bu yapı, motorun durdurulup yeniden çalıştırılabilmesine ve katı yakıtlı motorlara göre daha güvenli bir kullanıma imkân tanır.

DeltaV'ye göre HİS, Ay transferinde kullanılacak ve derin uzay görevinde kullanılan ilk hibrit itki sistemi olacak. Motorun gelişimindeki önemli adımlar şöyle:

• 20 Mayıs 2020: Hibrit Uzay Roket Motoru Geliştirme projesi kapsamında statik ateşleme testi
• 10 Nisan 2021: Ay görevi için hazırlanan hibrit yakıtlı motorun statik ateşleme testi
• Haziran 2025: Şirketin iki kademeli hibrit roket sistemiyle 200 kilometrenin üzerinde irtifaya ulaşıldığı açıklandı

DeltaV Genel Müdürü Dr. Mehmet Kahraman, Aralık 2025'te Anadolu Ajansı'na yaptığı açıklamada sistemin "çok uzun yanma sürelerine" sahip olduğunu söyledi. Hibrit motorun derin uzayda daha önce kullanılmamış olması, görevin teknik risklerinden biri olarak öne çıkıyor.

Görev planı ve bilimsel yükler

TUA ve TÜBİTAK UZAY'ın Eylül 2026 açıklamalarına göre görev planı şöyle işleyecek:

• USET'teki ısıl vakum, titreşim, yapısal ve elektromanyetik uyumluluk testleri
• TÜBİTAK UZAY'ın ODTÜ yerleşkesinde yapımı süren temiz oda ve entegrasyon merkezinde son kontroller
• Aracın fırlatma için ABD'nin Florida eyaletine sevki
• Fırlatma sonrası yaklaşık iki aylık yolculuk ve Ay yüzeyinden yaklaşık 100 kilometre irtifadaki kutupsal dairesel yörüngeye giriş
• En az üç ay, performansa bağlı olarak 1,5 yıla kadar bilimsel operasyon
• Görev sonunda hibrit itki sistemiyle yapılacak kontrollü manevralarla Ay yüzeyine sert iniş

Araç, ikisi yerli, ikisi uluslararası iş birliğiyle geliştirilen dört bilimsel yük taşıyacak. İsveç Uzay Fiziği Enstitüsü'nün (IRF) aleti Güneş rüzgârının Ay yüzeyiyle etkileşimini, Ay'daki suyun oluşum mekanizmalarını ve yerel manyetik alanları inceleyecek. Çin'deki Shenzhen Üniversitesi'nin geliştirdiği alet Ay yüzeyinin yansıtıcılığını ve sıcaklık dağılımını ölçecek. Yerli ekipmanlarla Ay çevresindeki radyasyon ortamı ölçülecek. Görüntüleme tarafında 0,7 metre çözünürlüklü pankromatik kamera, 60 derece görüş açılı video kamera ve geniş alan renkli görüntüleme sistemi bulunuyor. TÜBİTAK UZAY, aracın bu yüklerle bir "Ay su döngüsü gözlemevi" olarak çalışmasını hedefliyor.

Takvimde belirsizlikler de sürüyor. İncelenen resmi açıklamalarda fırlatıcı roketin adı ve kesin fırlatma tarihi yer almıyor; TUA "2027'nin ilk ayları", TÜBİTAK UZAY "2027'nin ilk yarısı" ifadesini kullanıyor. Çevresel testlerde ortaya çıkabilecek sorunlar, ODTÜ'deki temiz odanın tamamlanma süresi ve fırlatma hizmeti takvimi bu tarihi etkileyebilir. Türkiye'nin Ağustos 2026'da Artemis Mutabakatı'nı imzalaması ise Ay araştırmalarında uluslararası iş birliği için yeni bir çerçeve sunuyor.