Alper Gezeravcı ve Ax-3: ISS'teki Türk deneyleri iki buçuk yıl sonra nerede?

Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı'nın Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) görevinin üzerinden iki buçuk yılı aşkın süre geçti. Görevin en somut izi bugün hâlâ istasyonda sürüyor: TÜBİTAK UZAY'ın geliştirdiği ve Gezeravcı'nın başlattığı kurşunsuz lehimleme deneyi MİYOKA'nın ikinci fazı, Eylül 2026'da bir NASA astronotu tarafından tamamlandı. Gezeravcı ise bugün Hava Kuvvetleri'nde tuğgeneral rütbesiyle görev yapıyor.

Seçim süreci ve Ax-3 görevi

Astronot adaylığı duyurusu 23 Mayıs 2022'de kamuoyuyla paylaşıldı. Yaklaşık 36 bin kişinin başvurduğu süreçte 30 aday Ankara'ya çağrıldı; Nisan 2023'te Alper Gezeravcı asıl, Tuva Cihangir Atasever yedek astronot olarak açıklandı. 1979 Silifke doğumlu Gezeravcı, Hava Harp Okulu'nda elektronik mühendisliği okumuş, aralarında F-16'nın da bulunduğu çok sayıda uçakla 15 yıl uçmuş bir pilottu; bir dönem Türk Hava Yolları'nda kaptan pilot olarak da çalışmıştı. TÜBİTAK UZAY'a göre iki aday ABD, Japonya ve Avrupa'da yaklaşık sekiz ay süren eğitim aldı.

Gezeravcı, Axiom Space'in üçüncü özel ISS görevi olan Axiom Mission 3 (Ax-3) ekibinde görev uzmanı olarak yer aldı. Axiom'a göre bu, tamamı Avrupalı astronotlardan oluşan ilk ticari ISS göreviydi. Ekipte komutan Michael López-Alegría, pilot İtalyan Hava Kuvvetleri'nden Walter Villadei ve İsveçli ESA proje astronotu Marcus Wandt bulunuyordu. Dört ekip üyesinin tamamı askeri pilot geçmişine sahipti.

• Fırlatma: 18 Ocak 2024 (ABD saati), Türkiye saatiyle 19 Ocak 00.49'da Kennedy Uzay Merkezi LC-39A rampasından Falcon 9 roketi ve Crew Dragon kapsülüyle
• Kenetlenme: Yaklaşık 36 saatlik yolculuğun ardından 20 Ocak'ta ISS'e
• Ayrılış: Dönüş iki kez ertelendikten sonra 7 Şubat 2024'te istasyondan ayrılış
• İniş: 9 Şubat 2024'te Atlas Okyanusu'na iniş

Yaklaşık iki hafta olarak planlanan görev 21 gün sürdü; ekip bunun yaklaşık 18 gününü istasyonda geçirdi. Gezeravcı, istasyonda TC100ISS çağrı işaretiyle amatör telsiz bağlantıları da yaptı.

13 deney nasıl seçildi, neleri kapsıyordu?

TÜBİTAK UZAY, 4 Haziran 2022'de bir bilim misyonu çağrısı yaptı. Çağrıya 37 üniversite ve araştırma kurumundan 48 deney önerisi geldi. Axiom Space, TÜBİTAK UZAY ve TUA'nın değerlendirmesi sonucunda 13 deney seçildi. Deneyler biyoloji ve biyoteknoloji, fizik, teknoloji ve insan araştırmaları başlıklarında toplanıyordu. Axiom'un görev sayfasında yer alan Türk deneylerinden bazıları şunlar:

• Extremophyte CRISPR: Tuz stresine dayanıklı ve dayanıksız iki bitkinin mikro yer çekiminde çimlendirilmesi, Arabidopsis thaliana'da stres yanıtıyla ilgili üç genin CRISPR ile baskılanması
• UYNA: Yüksek dayanım ve korozyon direnci beklenen orta ve yüksek entropili alaşımların incelenmesi
• gMetal: Kapalı bir ortamda metal parçacıklarının gaz içinde karışımının izlenmesi; metal yakıtlı yanma ve Mars'ta enerji üretimi gibi uygulamalara veri sağlaması hedefleniyor
• MESSAGE: Astronottan alınan bağışıklık hücrelerinde (T hücreleri) mikro yer çekimine bağlı gen ifadesi değişimlerinin incelenmesi
• Metabolom: Uzay uçuşunun vücuttaki gen, protein ve metabolit profillerine etkisinin izlenmesi
• Vokalkord: Nefes, konuşma ve öksürük seslerinden 70'ten fazla hastalığı tespit etmeyi amaçlayan bir yapay zekâ sisteminin geliştirilmesi

Listede ayrıca uzun süreli görevlerde yaşam desteği için mikroalg kullanımını araştıran bir deney ile 13-14 yaşındaki öğrencilerin yürüttüğü, propolis özütünün mikro yer çekiminde bakteriler üzerindeki etkisini inceleyen bir eğitim projesi de bulunuyordu. Axiom'a göre dört kişilik ekip görev boyunca toplam 30'dan fazla deney yürüttü.

Sonuçlar: bilinenler ve bekleyenler

Kamuoyuna yansıyan en güncel gelişme MİYOKA (Mikro Yerçekimi Ortamında Kurşunsuz Lehimleme Araştırması) deneyine ait. TÜBİTAK UZAY'ın açıklamalarına göre deney modülü 15 Mayıs 2026'da SpaceX'in SpX-34 kargo göreviyle ISS'e ulaştırıldı. 14 Temmuz 2026'da istasyona varan NASA uçuş mühendisi Dr. Anil Menon'un deneyin ikinci fazını 16-20 Ağustos arasında yürütmesi öngörülüyordu; işlemler sonunda 14-18 Eylül 2026 tarihlerinde Harmony modülünde tamamlandı. Uzayda lehimlenen devre kartı örnekleri, yerde aynı koşullarda üretilen kontrol örnekleriyle karşılaştırılmak üzere SpaceX CRS-35 göreviyle Dünya'ya getirilecek. Kurum, sonuçların Ay ve Mars görevlerinde elektronik bileşenlerin yerinde üretimi ve onarımı için referans oluşturmasını hedefliyor.

Diğer deneylerin nihai bilimsel sonuçlarına ilişkin ayrıntılı bir özet, TÜBİTAK UZAY ve TUA'nın sayfalarında yer almıyor. Deneylerin önemli bir kısmı uçuş sonrası laboratuvar analizi ve hakemli yayın süreci gerektiriyor. MESSAGE gibi projeler, uçuş sonrasında yerde ek deneyler yapılmasını da öngörüyordu. Bu nedenle görevin bilimsel çıktısını değerlendirmek için yayınların tamamlanması gerekiyor.

Gezeravcı bugün nerede?

Görevin ardından Gezeravcı, 13 Şubat 2024 tarihli Resmî Gazete kararıyla TUA yönetim kurulu üyeliğine atandı. Eylül 2024'te Hava Kuvvetleri Komutanlığı bünyesindeki Uzay Komutanlığı'na görevlendirildi. 4 Ağustos 2026'daki Yüksek Askeri Şura toplantısında tuğgeneralliğe terfi etti ve 15 Ağustos 2026'da Merzifon 5. Ana Jet Üs Komutanlığı'na atandı. 31 Ağustos 2026'da Türkiye'nin Artemis Mutabakatı'na katılım töreninde de heyette yer aldı. NASA'nın tören açıklamasında Ax-3 görevi, Türkiye'nin insanlı uzay araştırmalarındaki çalışmaları arasında anıldı.