AYAP-1 son testlere gidiyor: Türkiye'nin Ay aracı 2027 başında yola çıkacak

Türkiye'nin Ay'a gönderilecek ilk uzay aracı, yolculuk öncesindeki son büyük eşiğe geldi. TÜBİTAK UZAY'ın geliştirdiği AYAP-1'in üretim, montaj ve entegrasyon çalışmaları tamamlandı; araç şimdi sistem seviyesindeki çevresel testler için TUSAŞ'ın Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'ne (USET) gönderildi. Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır'ın açıklamasına göre AYAP-1'in 2027'nin ilk aylarında ABD'nin Florida eyaletindeki fırlatma tesislerinden uzaya gönderilmesi hedefleniyor.

Milli Uzay Programı'nın ilk hedefi

Ay Araştırma Programı, Şubat 2021'de açıklanan Milli Uzay Programı'nın on stratejik hedefinden ilkiydi. Programın koordinasyonu, Aralık 2018'de kurulan Türkiye Uzay Ajansı (TUA) tarafından yürütülüyor. AYAP-1'in geliştirme çalışmaları 2022'nin başından bu yana sürüyor. Bakan Kacır'a göre programın genel tamamlanma oranı yüzde 77'ye ulaştı.

Bu süreçte Türkiye'nin uzay alanındaki diğer kazanımları da AYAP-1'e zemin hazırladı. Nisan 2023'te fırlatılan yerli yer gözlem uydusu İMECE ve Temmuz 2024'te yörüngeye ulaşan, büyük ölçüde yerli imkânlarla geliştirilen haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A'dan edinilen deneyim, Ay aracının pek çok alt sistemine aktarıldı. Ocak 2024'te Alper Gezeravcı'nın Uluslararası Uzay İstasyonu'na yaptığı uçuş da aynı programın görünür adımlarından biriydi.

Yüzde 80'i aşan yerlilik

Yaklaşık 3,5 ton ağırlığındaki AYAP-1'in yerlilik oranı yüzde 80'in üzerinde. Uçuş bilgisayarı, haberleşme, güç, ısıl kontrol ve yörünge operasyonları gibi kritik sistemler yerli mühendislik kabiliyetleriyle geliştirildi. Kacır, aracın yazılımının tamamen yerli olduğunu vurguluyor. Projenin en dikkat çekici bileşenlerinden biri hibrit itki sistemi. Katı yakıt ile sıvı oksitleyiciyi birleştiren bu sistem, Ay transferi ve yörünge manevraları için kullanılacak. Görev, Türkiye'nin geliştirdiği hibrit itki teknolojisi için de derin uzaydaki ilk gerçek sınav olacak. Hibrit motorlar, sıvı yakıtlı sistemlere göre daha basit, katı yakıtlı motorlara göre ise kapatılıp yeniden ateşlenebilmeleri sayesinde daha esnek; bu da birden fazla manevra gerektiren bir Ay görevi için önemli bir avantaj.

Bir uzay aracının fırlatma ve yolculuk boyunca karşılaşacağı koşullar, yerde sistematik biçimde taklit edilmeden uçuşa izin verilmiyor. USET'te yapılacak çevresel testlerde AYAP-1, roketin kalkış ve kademe ayrılması sırasında yaratacağı şiddetli titreşim ve akustik yüklere, uzay boşluğuna ve aşırı sıcaklık değişimlerine maruz bırakılacak. Ay yolunda araç Güneş'e dönük yüzünde yüksek sıcaklıklarla, gölgede kalan yüzünde ise derin soğukla karşılaşacak; ısıl kontrol sisteminin bu farkı dengeleyebildiğinin kanıtlanması gerekiyor.

Testler tamamlandığında araç, TÜBİTAK UZAY'ın ODTÜ yerleşkesindeki yeni temiz oda ve entegrasyon tesisine taşınacak. Son kontrollerin ardından ABD'ye gönderilecek ve fırlatma tarihi hava, saha ve yörünge koşullarına göre kesinleşecek.

İki aylık yolculuk, yüz kilometrelik yörünge

Görev planına göre AYAP-1, fırlatıldıktan sonra önce Dünya çevresinde eliptik bir yörüngeye yerleşecek. Yaklaşık iki ay sürecek bu evrede araç, motor ateşlemeleriyle yörüngesini adım adım genişletecek ve ardından Ay transfer yörüngesine geçecek. Ay'a yaklaştığında yeni manevralarla kutupsal ve dairesel bir yörüngeye oturacak.

Araç yaklaşık 100 kilometre irtifada en az üç ay, koşullar uygun olursa bir buçuk yıla kadar bilimsel gözlem yapacak. Bu sürede yerli bilimsel cihazlar Ay'ın yüzey özelliklerini ve çevresindeki radyasyon ortamını inceleyecek. Görevin sonunda AYAP-1'in kontrollü bir yavaşlatma manevrasıyla Ay yüzeyine indirilmesi, yani sert iniş yapması planlanıyor. Böylece Türkiye, Ay yüzeyine araç ulaştırmış ülkeler arasına girecek.

Ay'a ulaşmak, yarım asrı aşkın uzay çağı deneyimine rağmen hâlâ zorlu bir iş. Sovyetler Birliği ve ABD'nin ardından Japonya, Çin ve Hindistan Ay yörüngesine araç yerleştirdi; Çin ve Hindistan yüzeye yumuşak iniş de yaptı. Buna karşılık İsrail'in Beresheet aracı 2019'da, Rusya'nın Luna 25'i ise 2023'te iniş sırasında Ay yüzeyine çakıldı. Bu örnekler, Dünya yörüngesinde başarılı uydular işletmenin derin uzay için tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. AYAP-1'in yörünge aşamasını başarıyla tamamlaması, Türkiye'nin bu becerileri kazandığının en somut kanıtı olacak.

Bir aracın ötesinde

AYAP-1'in önemi tek bir görevle sınırlı değil. Derin uzayda haberleşme, uzun süreli yörünge operasyonları ve gezegenler arası navigasyon gibi beceriler, Dünya yörüngesindeki uydu projelerinde kazanılamayan deneyimler. Bakan Kacır da projenin yalnızca bir uzay aracı üretmeyi değil, gelecekteki derin uzay görevlerinde kullanılabilecek bir teknoloji ekosistemi kurmayı amaçladığını vurguluyor. Programın ikinci aşaması olarak anılan yumuşak iniş ve gezgin hedefi de bu birikimin üzerine kurulacak.