Türksat 6A: ilk yerli haberleşme uydusu fırlatmadan hizmete nasıl ulaştı?

Türkiye'nin yurt içinde tasarlanıp üretilen ilk haberleşme uydusu Türksat 6A, 21 Nisan 2025'ten bu yana hizmette. Uydu, 42 derece doğu boylamındaki yer sabit yörüngede Türksat A.Ş. tarafından işletiliyor. Proje, Türkiye'nin uydu teknolojilerinde önemli bir eşik olarak görülse de ilk takvime göre yaklaşık beş yıllık bir gecikmeyle tamamlandı.

2014'ten 2024'e uzun bir geliştirme süreci

Türksat 6A projesi 15 Aralık 2014'te imzalanan anlaşmayla başladı ve toplam süresi 60 ay olarak planlandı. Bu takvime göre uydunun 2019 sonunda hazır olması gerekiyordu. Türkiye Uzay Ajansı'nın proje sayfasında ise fırlatma için 2022 hedefi yer alıyordu. Uydu sonunda 9 Temmuz 2024'te Türkiye saatiyle 02.30'da ABD'nin Florida eyaletindeki Cape Canaveral'dan SpaceX'in Falcon 9 roketiyle fırlatıldı. Projenin maliyeti yaklaşık 250 milyon dolar olarak tahmin ediliyor.

Projeyi TÜBİTAK UZAY yönetti; ortaklar arasındaki iş bölümü şöyleydi:

• TÜBİTAK UZAY: Proje liderliği, uydu platformu, uçuş yazılımı ve komuta-kontrol
• TUSAŞ: Uydu yapısı, ısıl kontrol, kimyasal itki ve kablaj alt sistemleri; montaj, entegrasyon ve testler Ankara'daki Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'nde (USET)
• ASELSAN: Haberleşme yükü elektroniği; 100'den fazla personelin çalıştığı ve 80'in üzerinde uzay elektroniği biriminin geliştirildiği bildiriliyor
• CTech: Proje ortağı olarak geliştirme çalışmalarında yer aldı

Projeye TÜBİTAK ve dönemin Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı fon sağladı. Uydunun sahibi ve işletmecisi Türksat A.Ş. oldu. TÜBİTAK UZAY'a göre projede yörüngede görev yapan uçuş modelinin yanı sıra ısıl-yapısal yeterlilik modeli ve elektriksel-elektronik uydu modeli gibi yer testlerinde kullanılan sistem seviyesi modeller de geliştirildi.

Teknik özellikler

• Kütle: Yaklaşık 4.220 kilogram toplam, 1.780 kilogram kuru kütle
• Platform: TÜBİTAK UZAY'ın yer sabit yörünge uyduları için geliştirdiği TstarG-100
• Aktarıcılar: 16'sı aktif, 4'ü yedek Ku bant aktarıcı; Türk Silahlı Kuvvetleri'nin kullanımı için 2'si aktif, 1'i yedek X bant aktarıcı
• Kapsama: X bant yalnızca Türkiye'yi; Ku bant Türkiye'nin yanı sıra Britanya Adaları'ndan Hazar Denizi'ne uzanan bir batı bölgesini ve Anadolu'dan Çin sınırına, Suudi Arabistan ve Pakistan'a uzanan bir doğu bölgesini kapsıyor
• Frekans: Ku bant aktarıcılar yukarı bağlantıda 7,3-18,1 GHz, aşağı bağlantıda 11,7-12,75 GHz aralığında
• Güç: Her Ku bant aktarıcı için en az 140 watt, her X bant aktarıcı için en az 150 watt
• Öngörülen ömür: En az 15 yıl

Yörüngeye yerleşme

TÜBİTAK UZAY'ın paylaştığı kronolojiye göre uydu, roketten ayrıldıktan sonra ilk sinyali gönderdi ve ilk uzaktan komutu aldı. Güneş panelleri açıldı, güç üretimi azami seviyeye ulaştı. Ardından uydunun yeröte itki motoru, sırasıyla yaklaşık 82 dakika, 70 dakika, 7 dakika, 38 dakika ve 5 dakika 22 saniye süren beş ateşlemeyle yörüngeyi yükseltti.

Uydu önce yörünge testleri için 50 derece doğu boylamına yerleştirildi. Bu süreçte ısıl kontrol, telemetri ve telekomut, uydu yönetimi ve güç alt sistemleri sınandı, faydalı yüke ait açılabilir anten reflektörleri açıldı. Ağustos 2024'te önemli bir adım daha atıldı: TÜBİTAK UZAY'ın geliştirdiği Hall etkili elektrikli itki motoru ilk kez yörüngede ateşlendi ve 28 ile 30 Ağustos'ta yapılan 30'ar dakikalık iki ateşlemeyle mevzi koruma manevrası gerçekleştirildi. Yörünge operasyonlarında Türksat'ın Gölbaşı Yer İstasyonu'ndaki anten sistemleri kullanıldı ve uydunun mesafe ölçümleri buradan yapıldı. Uydu test yörüngesinde 148, 60 ve 69 saniye süren üç mevzi koruma manevrası gerçekleştirdikten sonra bu manevraları periyodik hale getirdi. Test sürecinin ardından uydu 42 derece doğudaki asıl görev yörüngesine kaydırıldı ve 28 Aralık 2024'te bu konuma ulaştı. İlk test yayını ve uzay kesimi testlerinin tamamlanmasının ardından uydu 21 Nisan 2025'te hizmete alındı.

Bugünkü durum ve açık sorular

Türksat 6A, hizmete girişinin ardından yaklaşık bir buçuk yıldır görevde. Uydunun yörüngede doğrulanan platformu, ekipmanları ve yazılımları, TÜBİTAK UZAY'a göre gelecekteki projeler için uçuşta sınanmış bir teknoloji altyapısı oluşturuyor. Kurum, Türkiye'nin ilk Ay uzay aracında kullanılan uçuş bilgisayarı, haberleşme, güç, ısıl kontrol ve yönelim ekipmanlarında İMECE ve Türksat 6A'dan elde edilen birikimden yararlanıldığını belirtiyor.

Uydunun ticari kullanımına ilişkin tablo ise daha az net. Uydu Nisan 2025'te hizmete girmiş olsa da Ağustos 2026 itibarıyla yerli televizyon kanalları ile radyo yayınlarının frekans değişikliklerinin henüz yapılmadığı belirtiliyor. Doluluk oranı ya da kiralanan kapasite gibi verilere ise resmi kaynaklarda rastlanmıyor.

Projenin uzun süresi, yerli bir yer sabit yörünge platformunun ilk kez geliştirilmesinin zorluğunu da yansıtıyor. 2014'te başlayan çalışmalar, plandan yaklaşık beş yıl sonra fırlatmayla, on yıldan uzun bir sürenin sonunda da hizmete girişle sonuçlandı. Türksat 6A'nın en az 15 yıllık ömrü boyunca sorunsuz çalışması, TstarG platformunun gelecekteki haberleşme uydularında kullanılabilirliği açısından da belirleyici olacak.